Δέκα ερωτήματα και απαντήσεις για το νέο κορονοϊό, από τον Καθηγητή Γενετικής Κωνσταντίνο Τριανταφυλλίδη

Του Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη        

Η ΝΕΑ ΑΠΕΙΛΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΑΝΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΟΡΩΝΟΙΟΥ

Ερωτήματα και απαντήσεις για τον νέο κορωνοϊό

Τις τελευταίες ημέρες βιώνουμε αρκετές αντιπαραθέσεις για σημαντικά θέματα που αφορούν τη ζωή μας και σχετίζονται με την πανδημία COVID-19. Παρακάτω δίνονται απαντήσεις σε επιλεγμένα ερωτήματα.

 Τι είναι ο νέος κορωνοϊός;

Ο νέος κορωνοϊός SARS-CoV-2 ανιχνεύθηκε πρώτη φορά τον Δεκέμβριο του 2019 στην περιοχή Γουχάν της Κίνας και αποτελεί ένα νέο στέλεχος κορωνοϊού που μέχρι τότε δεν είχε απομονωθεί στον άνθρωπο. Ο κορωνοϊός SARS-CoV-2 προκαλεί Σοβαρό Οξύ Αναπνευστικό Σύνδρομο ή με άλλα λόγια ιογενή πνευμονία COVID-19. Ο ιός αυτός δεν είναι καν ένα ζωντανό όν. Οι επιστήμονες τον θεωρούν μια ενδιάμεση κατάσταση, μια αλυσίδα μορίων, που δεν κατάφερε καν να φτάσει στο στάδιο της αυτόνομης ζωής. Και όμως, σε σύντομο χρονικό διάστημα όχι μόνο άλλαξε τον τρόπο ζωής μας και έφερε τα πάνω κάτω, αλλά απέδειξε με τον πιο βροντερό τρόπο ότι η παντοδυναμία του ανθρώπου ουσιαστικά είναι μια χίμαιρα.

Πότε ανακαλύφθηκαν οι κορωνοϊοί και ποια είναι η δομή τους;

Οι κορωνοϊοί ανακαλύφθηκαν τη δεκαετία του '60 και αποτελούν μεγάλη οικογένεια RNA- ιών με πρωτεϊνικό περίβλημα. Πρόκειται για ιούς που το γενετικό τους υλικό είναι μονόκλωνο RNA θετικής (+) πολικότητας. Ο κορωνοϊός δεν έχει οργανίδια για τον πολλαπλασιασμό του, αλλά ούτε και για τη βιοσύνθεση πρωτεϊνών, και ως εκ τούτου χρησιμοποιεί οργανίδια (τα ριβοσώματα) του ανθρώπινου κυττάρου. Με απλά λόγια, συμπεριφέρεται ως σύγχρονος πειρατής ή κατοχική δύναμη, δηλ. από τη στιγμή που εισβάλει, όλο το πλήρωμα του πλοίου (τα οργανίδια του κυττάρου) λειτουργούν για τον πολλαπλασιασμό του μέχρις εξαντλήσεως του κυττάρου/ανθρώπου. Το RNA όμως του κορωνοϊού δεν εισχωρεί στο DNA των ανθρώπινων κυττάρων.

Ποιους άλλους κορονοϊούς γνωρίζουμε και ποιοι από αυτούς προκάλεσαν επιδημίες;

Γνωρίζουμε ότι τέσσερα στελέχη κορωνοϊών, π.χ. 229E, NL63, OC43, HKU1, που μολύνουν τον άνθρωπο, απλώς προκαλούν ήπια συμπτωματολογία, όπως το κοινό κρυολόγημα. Από την άλλη, δύο κορωνοϊοί προκάλεσαν επιδημίες:

α) ο ιός SARS-CoV-1, που είχε προέλευση την Κίνα (2002-2003), προκαλούσε σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο και είχε ως αποτέλεσμα 777 θανάτους, και

β) ο κοροναϊός του αναπνευστικού συνδρόμου της Μέσης Ανατολής (MERS-CoV), ο οποίος προκάλεσε τον θάνατο 633 ατόμων.

Είναι οι κορωνοϊοί ρετροιοί;

Οι ρετροϊοί έχουν ως γενετικό υλικό μονόκλωνο RNA που αντιγράφονται μέσω ενδιάμεσου DNA. Ειδικότερα, καθοριστικό χαρακτηριστικό αποτελεί η χρήση του ενζύμου της αντίστροφης μεταγραφάσης για τη μετατροπή του RNA θετικής πολικότητας σε DNA. Αντί να χρησιμοποιούν το RNA ως καλούπι για την παραγωγή πρωτεϊνών, χρησιμοποιούν DNA για να δημιουργήσουν τα καλούπια, τo οποίo ενσωματώνεται στο DNA του ανθρώπου. Κλασική περίπτωση αποτελεί ο ιός HIV που προκαλεί το Aids. Ως εκ τούτου οι κορωνοϊοί δεν είναι ρετροιοί.

Τι γνωρίζουμε για τον νέο κορωνοϊό;

Γνωρίζουμε τον γενετικό κώδικα στελεχών του κορωνοϊού ιού SARS-CoV-2, τη δομή του, τον τρόπο που εισέρχεται στα κύτταρά μας και πολλαπλασιάζεται, καθώς και τον ρυθμό της μεταλλακτικότητάς του. Ειδικότερα, μεταλλάσσεται σε πιο αργούς ρυθμούς από τον ιό της γρίπης, και ως εκ τούτου θα είναι ευκολότερη η παρασκευή εμβολίου. Επίσης, ο νέος ιός έχει μικρότερη θνησιμότητα (ή είναι λιγότερο θανατογόνος) σε σχέση με προηγούμενους κορονοϊούς, όπως ο SARS-1 και ο MERS.

Αλλά ο νέος ιός είναι πιο μολυσματογόνος, μια και εξαπλώνεται πιο εύκολα από άλλους ιούς, συμπεριλαμβανομένης του ιού που προκαλεί εποχική γρίπη. Εντυπωσιακό είναι ότι μετάδοση του ιού γίνεται από ασυμπτωματικά άτομα σε μεγάλο ποσοστό.

Ο ιός SARS-CoV-2 είναι σταθερός για αρκετές ώρες έως ημέρες σε αερολύματα και σε σταθερές επιφάνειες. Ειδικότερα, διαπιστώθηκε ότι ο ιός ήταν ανιχνεύσιμος σε αερολύματα έως και τρεις ώρες, έως τέσσερις ώρες σε επιφάνειες χαλκού, έως 24 ώρες σε χαρτόνι και από δύο έως τρεις ημέρες σε πλαστικό και ανοξείδωτο ατσάλι.

Πώς μεταδίδεται ο ιός;

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δέχεται ότι ο ιός μεταδίδεται μόνο μέσω σταγονιδίων που εκτοξεύονται κατά τον βήχα ή το φτάρνισμα, είτε από την απόθεση σταγονιδίων σε διάφορα αντικείμενα στα οποία τοποθετούμε τα χέρια μας. Ωστόσο, μερικοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι υπάρχουν ενδείξεις ότι πιθανόν ο ιός να διαχέεται μέσω πολύ μικρών σταγονιδίων (αερολυμάτων) που προκύπτουν κατά την εκπνοή ενός ατόμου και αιωρούνται στον αέρα για αρκετό χρονικό διάστημα, οπότε ενδέχεται να μολύνεται ένα άτομο. Γι’ αυτό φρόνιμο είναι να κρατάμε απόσταση τουλάχιστον 2 μέτρων και εάν υπάρχει περίπτωση να βρεθούμε πλησίον άλλων ατόμων να φοράμε μάσκα και γάντια μιας χρήσης. Περιττεύει να αναφερθεί ότι το Υγειονομικό προσωπικό πρέπει να φοράει ειδικές μάσκες.

Υπάρχουν διαθέσιμα τεστ διάγνωσης;

Πέρα από το κλασικό τεστ διάγνωσης RT-PCR που διαρκεί 24 ώρες, υπάρχει τεστ DNA /RNA διάγνωσης 30 λεπτών και τεστ αντισωμάτων διάρκειας μερικών λεπτών.

Η πρώτη κατηγορία, RNA ή DNA τεστ ανιχνεύει περιοχές του ιικού γονιδιώματος, αξιολογεί αν ένας συμπτωματικός ασθενής, χρειάζεται παρακολούθηση και νοσηλεία γιατί έχει μολυνθεί από τον ιό SARS CoV-2 και πρέπει να απομονωθεί.

Η δεύτερη κατηγορία διαγνωστικών τεστ, ο έλεγχος της ανοσίας του πληθυσμού, είναι χρήσιμη στον καθορισμό του ανοσολογικού επίπεδου του πληθυσμού ως σύνολο. Σε αυτό, ο ανοσολογικός έλεγχος πραγματοποιείται πολύ γρήγορα και ο στόχος του είναι ο εντοπισμός της παρουσίας ή απουσίας ειδικών αντισωμάτων για τον ιό.

Υπάρχει διαθέσιμο φάρμακο ή εμβόλιο;

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, καθώς και η Ε.Ε. ανακοίνωσαν μεγαλεπήβολο πρόγραμμα κλινικών δοκιμών σε όλον τον κόσμο, που ονομάζεται ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ (SOLIDARITY), για να διαπιστωθεί ποιο από 5 ελπιδοφόρα θεραπευτικά πρωτόκολλα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία της ιογενούς πνευμονίας COVID-19:

΄Ένα από αυτά βρίσκεται στο τρίτο στάδιο αξιολόγησης και συμμετέχει και η Ελλάδα. Εάν στεφθούν οι κλινικές δοκιμές με επιτυχία, θα μπορούσε να είναι έτοιμο τον Φάρμακο ακόμη και τον Ιούνιο.

Πολλές εταιρείες προβαίνουν και σε παρασκευή εμβολίων. Η αξιολόγησή τους θα διαρκέσεις τουλάχιστον 9-10 μήνες.

Μήπως τα αντικρουόμενα αποτελέσματα από τη δοκιμή φαρμάκων οφείλονται στη γενετική σύσταση ασθενών;

Τα προκαταρκτικά αποτελέσματα υποδεικνύον ότι στα προς αξιολόγηση θεραπευτικά πρωτόκολλα πρέπει να εξετάζεται η γενετική σύσταση τόσο των ασθενών, όσο και του ιού.

 Μήπως ο νέος κορωνοϊός κατασκευάστηκε στο εργαστήριο;

Κινέζοι, αλλά και Αμερικανοί ερευνητές, με βάση πολλαπλά στοιχεία ανάλυσης του γενετικού υλικού του νέου κορωνοϊού, δέχονται ότι ο ιός σχηματίστηκε από ανασυνδυασμό κορωνοϊού που ζει στις νυχτερίδες με ενδιάμεσο ξενιστή κάποιο ζώο, πιθανότερο τον παγκολίνο (φολιδωτό μυρμηγκοφάγο) , από όπου και μεταδόθηκε στον άνθρωπο.

Αφού ο κορωνοϊός προκαλεί περίπου τους ίδιους θανάτους με τον ιό της γρίπης, γιατί βάζουμε σε καραντίνα όλον τον πληθυσμό και καταστρέφουμε την οικονομία;

Α) Ο SARS-CoV-2 είναι ένας καινούριος ιός. «Καινούριος» σημαίνει ότι κανένας άνθρωπος δεν έχει ανοσία και θεωρητικά θα μπορούσε να μολυνθεί, όλος ο ανθρώπινος πληθυσμός. Εκτιμάται ότι 70% περίπου του πληθυσμού θα κολλήσουν κάποια στιγμή στο μέλλον.

Β) ΄Οσοι μολύνονται με τον ιό της γρίπης, έχουν ανοσία την επόμενη χρονιά, καθώς οι αλλαγές στη γενετική σύσταση του ιού πολλές φορές πολύ μικρές. Δεν γνωρίζουμε εάν θα έχουμε ανοσία και για πόσο χρονικό διάστημα εάν μολυνθούμε με τον κορωνοϊό.

Γ) Υπάρχει εποχιακό εμβόλιο κατά της γρίπης, αν και δεν προσφέρει 100% προστασία για τον ίδιο λόγο, παρόλα αυτά αποτελεί σημαντικό εμπόδιο στην εξάπλωση της, κάτι που δεν διαθέτουμε για τον κορωνοϊό. Εάν συνεπώς δεν λαμβάνονταν τα προληπτικά μέτρα, η κατάσταση θα είχε χειροτερέψει, όπως στην Ιταλία. Οι γιατροί θα έπρεπε να κληθούν να αποφασίσουν για το ποιοι ασθενείς θα πεθάνουν .

Οπότε, κρατάμε την μοίρα μας στα χέρια μας. Πλένουμε τα χέρια μας, μένουμε σπίτι, ή κρατάμε αποστάσεις τουλάχιστον 2 μέτρων. Παράλληλα, ελπίζουμε ότι θα βρεθεί φάρμακο ή ακόμη καλύτερα εμβόλιο, ενώ ο ΠΟΥ θα υποχρεώσει όλα τα κράτη να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για τον περιορισμό της μετάδοσης ζωικών νόσων στον άνθρωπο.

*Ο Κωνσταντίνος Τριανταφυλλίδης είναι Ομότιμος Καθηγητής Γενετικής και Γενετικής του ανθρώπου στο Τμήμα Βιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης