Γεράσιμος Ρηγάτος: Η πρώτη Ελληνίδα γιατρός Αγγελική Παναγιωτάτου...
Γεράσιμος Ρηγάτος: Η πρώτη Ελληνίδα γιατρός Αγγελική Παναγιωτάτου
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΓΙΩΡΓΟ ΚΙΟΥΣΗ
Κάθε τι που τείνει να αλλάξει οποιαδήποτε παγιωμένη κατάσταση συναντά πάντα αντιδράσεις, κάποτε ακόμα και ακραίες, έστω και αν η καινούργια πρόταση είναι εμφανώς καλύτερη από την προηγούμενη. Το Πανεπιστήμιο Αθηνών λειτουργούσε ήδη πάνω από μισό αιώνα (είχε ιδρυθεί το 1837) όταν το 1893 ζητήθηκε από την ενδιαφερόμενη Αγγελική Παναγιωτάτου η εγγραφή της για φοίτηση στην Ιατρική Σχολή. Η λήψη απόφασης απαίτησε ολομέλεια των Καθηγητών και των Αρχών του Πανεπιστημίου ώστε η απόφασή τους να είναι έγκυρη και νόμιμη.
Μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, ιατρό, πανεπιστημιακό, λαογράφο, εμβριθή μελετητή και συγγραφέα της Ιστορίας και του Πολιτισμού της Ιατρικής, με αφορμή το νέο του βιβλίο για την πρώτη Ελληνίδα γιατρό Αγγελική Παναγιωτάτου (1878-1954).
-Υποδοχή με ποδαρομπαστουνοχτυπήματα;
Συχνές ήταν οι εκδηλώσεις επιθετικότητας κατά της πρώτης φοιτήτριας και δεν άλλαξε όταν λίγες ακόμα κοπέλες προστέθηκαν στην ομάδα. Οι εκδηλώσεις περιλάμβαναν καθύβριση, κοροϊδία, απαξίωση, σφυρίγματα και ποδαρομπαστουνοχτυπήματα, καθώς θορυβούσαν όχι μόνο χτυπώντας τα πόδια τους, αλλά και τα μπαστούνια που κρατούσαν για … λόγους κύρους! Για να περιοριστεί το κακό, αργότερα οι φοιτήτριες έμπαιναν ταυτόχρονα με τους καθηγητές, ώστε να μην είναι δυνατή η αποδοκιμασία τους.
-H εξέλιξη της Παναγιωτάτου;
Εξάντλησε όλη την ιεραρχία! Μετά το διδακτορικό τίτλο πήρε τον τίτλο της υφηγήτριας, πρώτη γυναίκα που τον απέκτησε στην Ελλάδα (1908). Η υφηγεσία της στηρίχτηκε σε δικό της υλικό (23 περιπτώσεις πανώλης) που αντιμετώπισε κατά την κλινική της εμπειρία στην Αίγυπτο. Τα σχόλια από τον κοσμήτορα Γεώργιο Βάφα ήταν κολακευτικά: «Δια των σημερινών εξετάσεών σας η θέσις της γυναικός κατά πολύ ανυψούται και αποδεικνύεται ότι η γυνή, την οποίαν ο ανήρ δια των ισχυρών αυτού μυώνων εζήτησε να καθυποτάξει και να κρατεί υποδεέστερόν του, έχει την αυτήν δύναμιν πνεύματος, δύναται να δώσει τους αυτούς επιστημονικούς καρπούς…».
-Τότε τουλάχιστον έγινε αποδεκτή;
Ούτε και τότε, ούτε και παρουσία του Πρύτανη. Στο εναρκτήριό της μάθημα εκτός από ποδοκροτήματα ακούστηκαν και χτυπήματα τενεκέδων και συνθήματα: «Κάτω η χειραφέτηση», «Κάτω οι σουφραζέτες», «Αι γυναίκες εις την κουζίναν», «Ετσίκνισε το φαγητό», «Βουλγάρα», «Ουάουά το μωρό. Εκεί είναι η δουλειά σου». Χρόνια αργότερα ο ίδιος ο Βενιζέλος θα παρέμβει, με φανερή δυσφορία για τις αποδοκιμασίες και έσπευσε να δηλώσει πως η ομιλία της ήταν μια σοφή διδασκαλία…
-Άλλες επιστημονικές δραστηριότητες;
Η πολυσύνθετη Αγγελική Παναγιωτάτου εκτός από την κλινική πράξη ασχολήθηκε σοβαρά και με την έρευνα στους τομείς των επιδημικών, των λοιμωδών, των παρασιτικών νοσημάτων, κάποτε και με κίνδυνο της ίδιας της ζωής της. Δημοσίευσε 170 εργασίες της στα πιο πάνω αντικείμενα. Αλλά δεν ήταν μόνο επιστήμονας. Η Παναγιωτάτου δημοσίευσε εξαιρετικά άρθρα σε θέματα Ιστορίας της Ιατρικής ιχνηλατώντας όχι μόνο την αρχαία ελληνική, αλλά και την αρχαία αιγυπτιακή ιατρική, ενώ άφησε και λογοτεχνικό έργο. Γνωστές ιατροϊστορικές εργασίες της αναφέρονται στην «Υγιεινή παρά τοις αρχαίοιςΈλλησι» στον «Λοιμό του Θουκιδίδη», «Περί Υγιεινής της Γυμναστικής εις τους αρχαίους Έλληνας», αλλά και «Περί εξεικονίσεως νοσηρών τινών εκδηλώσεων» στα αγαλματίδια (τερακότες) που υπήρχαν στο ελληνορωμαϊκό Μουσείο της Αλεξάνδρειας.
-Άφησε και λογοτεχνικό έργο;
Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι δεν παραμέλησε ούτε το λογοτεχνικό έργο, ούτε ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Στο λογοτεχνικό της έργο περιλαμβάνονται ταξιδιωτικές εντυπώσεις, μελέτες για τις Ελληνίδες της Επανάστασης του 1821, ιστορικά κείμενα, αλλά και αυτοβιογραφία της. Διατηρούσε φιλολογικό σαλόνι, που παρουσίαζε Έλληνες από την Ελλάδα ή από την Αίγυπτο, διοργάνωνε συναυλίες αλλά και παραστάσεις αρχαίου θεάτρου, τα έσοδα από τις οποίες διέθετε για κοινωφελείς σκοπούς.
-Το κοινωνικό της έργο;
Θα σχολιάσουμε στη συνέντευξή μας το πλούσιο κοινωνικό της έργο που πραγμάτωσε κυρίως στην Αλεξάνδρεια, χωρίς όμως να λησμονεί και την Ελλάδα. Ο «Εθνικός Σύνδεσμος Ελληνίδων Αιγύπτου» που ήταν δημιούργημά της ίδρυσε «Σχολείο Εργατίδων», στο οποίο (Τετάρτη απόγευμα και Κυριακή πρωί) φοιτούσαν Ελληνίδες για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Επίσης ο ίδιος Σύνδεσμος είχε δημιουργήσει παιδικές εξοχές για αποκατάσταση της υγείας παιδιών με «αδυναμία». Μία τρίτη δραστηριότητα του Συνδέσμου ήταν τα «Υπαίθρια Σχολεία» για λόγους υγιεινής, κυρίως δε για πρόληψη της φυματίωσης. Το «Οικόπεδο της χαράς» ήταν χώρος, σε διάφορες περιοχές, για άθληση και παιγνίδι των παιδιών. Στο κοινωνικό έργο πρέπει να προσθέσουμε και τη διοργάνωση μουσικών - καλλιτεχνικών εκδηλώσεων, παραστάσεων αρχαίου θεάτρου κλπ.
-Η αναγνώρισή της;
Η Παναγιωτάτου αναγνωρίστηκε γρήγορα και σε μεγάλο βαθμό. Η Ελληνική Παροικία της Αιγύπτου (που ακόμα τη θυμάται) αναγνωρίζει ότι «είναι αναμφισβήτητα η πιο εκλεκτή γυναίκα του Ελληνισμού της Αιγύπτου όλης…». Αλλά και σε επίπεδο Ευρώπης η βιολόγος-εκπαιδευτικός και συγγραφέας ElgaGandellaKern την περιέλαβε σε έκδοσή της με τον τίτλο «Γυναίκες ηγέτιδες στην Ευρώπη» (1928,1930, 1999) μαζί με προσωπικότητες όπως η Αλεξάνδρα Κολοντάι, η Σέλμα Λάγκερλεφ, η κόμισσα Ντε Νοάιγ, η ΚέτεΚόλβιτς κ.α., τις οποίες θεωρεί ότι συνέβαλαν στη διαμόρφωση της Ευρώπης την εποχή τους.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «συλλογές» Αργύρη Βουρνά, τηλ. 210 3840187 (ISBN 978-960-532-101-7)
Η Αγγελική Παναγιωτάτου έμελλε να χαράξει μια πρωτόγνωρα λαμπρή καριέρα. Αποφοίτησε το 1897. Την ίδια χρονιά ο πρύτανης και καθηγητής της Φυσικοµαθηµατικής Σχολής του Πανεπιστηµίου Αθηνών, Αντώνιος Χρηστοµάνος, ανακοίνωσε πως ήταν μάταιο πια να εμποδίζουν τη χειραφέτηση των γυναικών, καθώς είχε μπει σε τελική ευθεία. Οι άντρες όφειλαν να «ανέχονται τις γυναίκες και να μην παρακωλύουν την επιστημονική ανάπτυξη του γυναικείου φύλου, αλλά ούτε και την ενισχύουν με υπερβολική ενθάρρυνση». Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος την υποστήριξε, αποκαλώντας τη διδασκαλία της «σοφή», αλλά τα λόγια του δεν ήταν αρκετά για να εξασφαλίσουν τη θέση της στο ελληνικό πανεπιστήμιο. Η Παναγιωτάτου ειδικεύτηκε στη μικροβιολογία και εγκαταστάθηκε στην Αίγυπτο, όπου μελέτησε τις τροπικές ασθένειες Παράλληλα με τις ιατρικές έρευνες, οι οποίες βραβεύτηκαν με το παράσημο του Τάγματος του Νείλου, ασχολήθηκε με τη φιλολογία και τη λογοτεχνία. Άνοιξε το πρώτο φιλολογικό σαλόνι της Αλεξάνδρειας και υπήρξε πολύ δραστήρια στην ελληνική κοινότητα. Το 1938 έγινε η πρώτη έκτακτη καθηγήτρια Υγιεινής και Τροπικής Παθολογίας στην Ελλάδα. Το 1947 έγινε η πρώτη καθηγήτρια της Ιατρικής Σχολής «τιμής ένεκεν» και το 1950, η πρώτη γυναίκα αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στην Αλεξάνδρεια το 1954.
more...
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΓΙΩΡΓΟ ΚΙΟΥΣΗ
Κάθε τι που τείνει να αλλάξει οποιαδήποτε παγιωμένη κατάσταση συναντά πάντα αντιδράσεις, κάποτε ακόμα και ακραίες, έστω και αν η καινούργια πρόταση είναι εμφανώς καλύτερη από την προηγούμενη. Το Πανεπιστήμιο Αθηνών λειτουργούσε ήδη πάνω από μισό αιώνα (είχε ιδρυθεί το 1837) όταν το 1893 ζητήθηκε από την ενδιαφερόμενη Αγγελική Παναγιωτάτου η εγγραφή της για φοίτηση στην Ιατρική Σχολή. Η λήψη απόφασης απαίτησε ολομέλεια των Καθηγητών και των Αρχών του Πανεπιστημίου ώστε η απόφασή τους να είναι έγκυρη και νόμιμη.
Μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, ιατρό, πανεπιστημιακό, λαογράφο, εμβριθή μελετητή και συγγραφέα της Ιστορίας και του Πολιτισμού της Ιατρικής, με αφορμή το νέο του βιβλίο για την πρώτη Ελληνίδα γιατρό Αγγελική Παναγιωτάτου (1878-1954).
-Υποδοχή με ποδαρομπαστουνοχτυπήματα;
Συχνές ήταν οι εκδηλώσεις επιθετικότητας κατά της πρώτης φοιτήτριας και δεν άλλαξε όταν λίγες ακόμα κοπέλες προστέθηκαν στην ομάδα. Οι εκδηλώσεις περιλάμβαναν καθύβριση, κοροϊδία, απαξίωση, σφυρίγματα και ποδαρομπαστουνοχτυπήματα, καθώς θορυβούσαν όχι μόνο χτυπώντας τα πόδια τους, αλλά και τα μπαστούνια που κρατούσαν για … λόγους κύρους! Για να περιοριστεί το κακό, αργότερα οι φοιτήτριες έμπαιναν ταυτόχρονα με τους καθηγητές, ώστε να μην είναι δυνατή η αποδοκιμασία τους.
-H εξέλιξη της Παναγιωτάτου;
Εξάντλησε όλη την ιεραρχία! Μετά το διδακτορικό τίτλο πήρε τον τίτλο της υφηγήτριας, πρώτη γυναίκα που τον απέκτησε στην Ελλάδα (1908). Η υφηγεσία της στηρίχτηκε σε δικό της υλικό (23 περιπτώσεις πανώλης) που αντιμετώπισε κατά την κλινική της εμπειρία στην Αίγυπτο. Τα σχόλια από τον κοσμήτορα Γεώργιο Βάφα ήταν κολακευτικά: «Δια των σημερινών εξετάσεών σας η θέσις της γυναικός κατά πολύ ανυψούται και αποδεικνύεται ότι η γυνή, την οποίαν ο ανήρ δια των ισχυρών αυτού μυώνων εζήτησε να καθυποτάξει και να κρατεί υποδεέστερόν του, έχει την αυτήν δύναμιν πνεύματος, δύναται να δώσει τους αυτούς επιστημονικούς καρπούς…».
-Τότε τουλάχιστον έγινε αποδεκτή;
Ούτε και τότε, ούτε και παρουσία του Πρύτανη. Στο εναρκτήριό της μάθημα εκτός από ποδοκροτήματα ακούστηκαν και χτυπήματα τενεκέδων και συνθήματα: «Κάτω η χειραφέτηση», «Κάτω οι σουφραζέτες», «Αι γυναίκες εις την κουζίναν», «Ετσίκνισε το φαγητό», «Βουλγάρα», «Ουάουά το μωρό. Εκεί είναι η δουλειά σου». Χρόνια αργότερα ο ίδιος ο Βενιζέλος θα παρέμβει, με φανερή δυσφορία για τις αποδοκιμασίες και έσπευσε να δηλώσει πως η ομιλία της ήταν μια σοφή διδασκαλία…
-Άλλες επιστημονικές δραστηριότητες;
Η πολυσύνθετη Αγγελική Παναγιωτάτου εκτός από την κλινική πράξη ασχολήθηκε σοβαρά και με την έρευνα στους τομείς των επιδημικών, των λοιμωδών, των παρασιτικών νοσημάτων, κάποτε και με κίνδυνο της ίδιας της ζωής της. Δημοσίευσε 170 εργασίες της στα πιο πάνω αντικείμενα. Αλλά δεν ήταν μόνο επιστήμονας. Η Παναγιωτάτου δημοσίευσε εξαιρετικά άρθρα σε θέματα Ιστορίας της Ιατρικής ιχνηλατώντας όχι μόνο την αρχαία ελληνική, αλλά και την αρχαία αιγυπτιακή ιατρική, ενώ άφησε και λογοτεχνικό έργο. Γνωστές ιατροϊστορικές εργασίες της αναφέρονται στην «Υγιεινή παρά τοις αρχαίοιςΈλλησι» στον «Λοιμό του Θουκιδίδη», «Περί Υγιεινής της Γυμναστικής εις τους αρχαίους Έλληνας», αλλά και «Περί εξεικονίσεως νοσηρών τινών εκδηλώσεων» στα αγαλματίδια (τερακότες) που υπήρχαν στο ελληνορωμαϊκό Μουσείο της Αλεξάνδρειας.
-Άφησε και λογοτεχνικό έργο;
Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι δεν παραμέλησε ούτε το λογοτεχνικό έργο, ούτε ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Στο λογοτεχνικό της έργο περιλαμβάνονται ταξιδιωτικές εντυπώσεις, μελέτες για τις Ελληνίδες της Επανάστασης του 1821, ιστορικά κείμενα, αλλά και αυτοβιογραφία της. Διατηρούσε φιλολογικό σαλόνι, που παρουσίαζε Έλληνες από την Ελλάδα ή από την Αίγυπτο, διοργάνωνε συναυλίες αλλά και παραστάσεις αρχαίου θεάτρου, τα έσοδα από τις οποίες διέθετε για κοινωφελείς σκοπούς.
-Το κοινωνικό της έργο;
Θα σχολιάσουμε στη συνέντευξή μας το πλούσιο κοινωνικό της έργο που πραγμάτωσε κυρίως στην Αλεξάνδρεια, χωρίς όμως να λησμονεί και την Ελλάδα. Ο «Εθνικός Σύνδεσμος Ελληνίδων Αιγύπτου» που ήταν δημιούργημά της ίδρυσε «Σχολείο Εργατίδων», στο οποίο (Τετάρτη απόγευμα και Κυριακή πρωί) φοιτούσαν Ελληνίδες για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Επίσης ο ίδιος Σύνδεσμος είχε δημιουργήσει παιδικές εξοχές για αποκατάσταση της υγείας παιδιών με «αδυναμία». Μία τρίτη δραστηριότητα του Συνδέσμου ήταν τα «Υπαίθρια Σχολεία» για λόγους υγιεινής, κυρίως δε για πρόληψη της φυματίωσης. Το «Οικόπεδο της χαράς» ήταν χώρος, σε διάφορες περιοχές, για άθληση και παιγνίδι των παιδιών. Στο κοινωνικό έργο πρέπει να προσθέσουμε και τη διοργάνωση μουσικών - καλλιτεχνικών εκδηλώσεων, παραστάσεων αρχαίου θεάτρου κλπ.
-Η αναγνώρισή της;
Η Παναγιωτάτου αναγνωρίστηκε γρήγορα και σε μεγάλο βαθμό. Η Ελληνική Παροικία της Αιγύπτου (που ακόμα τη θυμάται) αναγνωρίζει ότι «είναι αναμφισβήτητα η πιο εκλεκτή γυναίκα του Ελληνισμού της Αιγύπτου όλης…». Αλλά και σε επίπεδο Ευρώπης η βιολόγος-εκπαιδευτικός και συγγραφέας ElgaGandellaKern την περιέλαβε σε έκδοσή της με τον τίτλο «Γυναίκες ηγέτιδες στην Ευρώπη» (1928,1930, 1999) μαζί με προσωπικότητες όπως η Αλεξάνδρα Κολοντάι, η Σέλμα Λάγκερλεφ, η κόμισσα Ντε Νοάιγ, η ΚέτεΚόλβιτς κ.α., τις οποίες θεωρεί ότι συνέβαλαν στη διαμόρφωση της Ευρώπης την εποχή τους.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «συλλογές» Αργύρη Βουρνά, τηλ. 210 3840187 (ISBN 978-960-532-101-7)
Η Αγγελική Παναγιωτάτου έμελλε να χαράξει μια πρωτόγνωρα λαμπρή καριέρα. Αποφοίτησε το 1897. Την ίδια χρονιά ο πρύτανης και καθηγητής της Φυσικοµαθηµατικής Σχολής του Πανεπιστηµίου Αθηνών, Αντώνιος Χρηστοµάνος, ανακοίνωσε πως ήταν μάταιο πια να εμποδίζουν τη χειραφέτηση των γυναικών, καθώς είχε μπει σε τελική ευθεία. Οι άντρες όφειλαν να «ανέχονται τις γυναίκες και να μην παρακωλύουν την επιστημονική ανάπτυξη του γυναικείου φύλου, αλλά ούτε και την ενισχύουν με υπερβολική ενθάρρυνση». Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος την υποστήριξε, αποκαλώντας τη διδασκαλία της «σοφή», αλλά τα λόγια του δεν ήταν αρκετά για να εξασφαλίσουν τη θέση της στο ελληνικό πανεπιστήμιο. Η Παναγιωτάτου ειδικεύτηκε στη μικροβιολογία και εγκαταστάθηκε στην Αίγυπτο, όπου μελέτησε τις τροπικές ασθένειες Παράλληλα με τις ιατρικές έρευνες, οι οποίες βραβεύτηκαν με το παράσημο του Τάγματος του Νείλου, ασχολήθηκε με τη φιλολογία και τη λογοτεχνία. Άνοιξε το πρώτο φιλολογικό σαλόνι της Αλεξάνδρειας και υπήρξε πολύ δραστήρια στην ελληνική κοινότητα. Το 1938 έγινε η πρώτη έκτακτη καθηγήτρια Υγιεινής και Τροπικής Παθολογίας στην Ελλάδα. Το 1947 έγινε η πρώτη καθηγήτρια της Ιατρικής Σχολής «τιμής ένεκεν» και το 1950, η πρώτη γυναίκα αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στην Αλεξάνδρεια το 1954.
more...