«Όλα είναι (υ)φάδια της κοιλιάς και το ψωμί στιμόνι» Την Παγκόσμια...
«Όλα είναι (υ)φάδια της κοιλιάς και το ψωμί στιμόνι»
Την Παγκόσμια Ημέρα Άρτου γιορτάσαμε πριν από λίγες ημέρες. Ο ευλογημένος επιούσιος για εκατομμύρια ανθρώπους στον κόσμο δυστυχώς δεν αποτελεί καθημερινό αγαθό. Για την αξία του μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο γιατρό, συγγραφέα-λαογράφο, επίκουρο καθηηητη Ιατρικής.
-Η υπόθεση του άρτου;
Είναι μια πανάρχαια ιστοορία, καθώς μαρτυρείται από όλους τους αρχαίους λαούς ως ένα από τα κύρια στοιχεία της διατροφής τους, που ήταν συνδεδεμένο όχι μόνο με την καθημερινότητα αλλά και με τις επίσημες στιγμές της ζωής τους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έφτιαχναν, όπως μαρτυρείται από διάφορες πηγές, πάνω από 50 τύπους ψωμιού. Στην ελληνική αρχαιότητα το ψωμί, ο άρτος, αναφέρεται ήδη από τα ομηρικά χρόνια. Ο Όμηρος γράφει στην Οδύσσεια (Σ120) «άρτους κανέοιο δύο παρέθημεν» (παρέθεσε ψωμί από δύο πανέρια) και σε άλλο σημείο (Ρ343) «άρτον τ’ ούλον ελών» (ολόκληρο το καρβέλι). Ο Πλάτωνας στην «Πολιτεία» (372,Β) αναφέρει «μάζας γενναίας και άρτους παραβαλλόμενοι» (μάζα ήταν το κρίθινο ψωμί). Δεκάδες λέξεις έχουν διασωθεί από τα αρχαία χρόνια κυρίως με τον άρτο ως πρώτο συνθετικό. Τυπικό παράδειγμα από τον Ξενοφώντα (Ελληνικά, 7,ι,38): «…ως βασιλεύς αρτοκόπους και οψοποιούς (=μαγείρους) και οινοχόους έχει». Αρτοκόπος, αυτός που κοπιάζει με την παρασκευή του ψωμιού, είναι ο αρτοποιός.
-Αρτοποιός και αρτοπώλης;
Αρτοποιός δεν είναι μόνο αυτός που φτιάχνει ψωμί για εμπορία. Συχνά ζυμώνει και ψήνει για δική του χρήση και για την οικογένειά του. Ο αρτοπώλης, όμως, ζυμώνει ψήνει και κυρίως εμπορεύεται το ψωμί. Το θηλυκό του είναι η αρτόπωλις και αρτοπώλις. Για λόγους που δεν ξέρω τα αρχαία χρόνια παρονόμαζαν έτσι και τις αγοραίες γυναίκες, τις οποίες και πείραζαν με διάφορες φράσεις όπως «Τηλία ομοία τη αρτοπωλίδι», ενώ ο Αριστοφάνης («Βάτραχοι») ρίχνει τα καρφιά του με τον δικό του περίτεχνο τρόπο: «λοιδορείσθαι δ’ ου πρέπει άνδρας ποιητάς ώσπερ αρτοπώλιδας» (Αλυάφρων).
-Τα χρόνια του Χριστιανισμού;
Ο άρτος – το ψωμί – παραμένει ένα από τα βασικά στοιχεία της διατροφής αλλά και της συμβολικής αξίας των τροφίμων και κατά τους μετέπειτα αιώνες. Κι αυτό ισχύει σε όλες τις χώρες περί την Μεσόγειο, ίσως και ευρύτερα. Στα χρόνια του Χριστού η Παλαιστίνη ακολουθεί την ίδια παράδοση. Σε κήρυγμα του Ιησού στην περιοχή πάνω από τη λίμνη της Γαλιλαίας ευλόγησε την άρτο για να δώσει τροφή στους νηστικούς που άκουγαν το κήρυγμά του – τέσσερις χιλιάδες άνδρες, χωρίς να μετρηθούν γυναίκες και παιδιά. Ο ίδιος ευλόγησε το ψωμί και κατά τον Μυστικό Δείπνο, και το πρόσφερε στους μαθητές του λέγοντας «Λάβετε, φάγετε, τούτο μου εστί το σώμα…». Μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού, με αμετάβλητη τη διατροφική αλλά και τη συμβολική αξία του άρτου, αυτό βρίσκει τη θέση του και πέρα από την καθημερινότητα, στη λατρεία και στα έθιμα.
-Ο άρτος στη λατρεία;
Τα πρόσφορα αποτελούν προσφορά των πιστών στην εκκλησία για την προσκομιδή και τη θεία ευχαριστία και για τον τεμαχισμό σε αντίδωρα. Ο λεγόμενος και άγιος άρτος φυλάσσεται σε ειδικό πανέρι, το αρτοφόριο, που λέγεται επίσης πυξίον ή (λόγω σχήματος) και περιστέριον ή περιστερά. Ο άρτος, ειδικό ψωμί αφράτο με αρωματικές ύλες, γλυκαντικά και άλλα βελτιωτικά, μοιράζεται κατά τις αρτοκλασίες σε ειδικές γιορτές, αποτελεί δε προσφορά πιστών. Αντίστοιχα παρασκευάσματα μικρού μεγέθους για ατομική κατανάλωση μοιράζονται σε μνημόσυνα μαζί με τα κόλυβα. Αντίστοιχα αρτοσκευάσματα προσφέρονται για αίσια έκβαση εγκυμοσύνης, ονοματισμένα υπέρ του Αγίου Ελευθερίου (που απελευθερώνει τις έγκυες) ή του Αγίου Στυλιανού (που προστατεύει τα βρέφη). Αναφέρονται ακόμα ειδικά ψωμάκια προστατευτικά της λοχείας, τοποθετούμενα κάτω από το μαξιλάρι της γυναίκας. Παλαιότερα λαογραφικά κείμενα αναφέρουν τη στρατόπιττα ή περπατούρα (για να περπατήσει το νήπιο), ενώ στην Κρήτη έφτιαχναν και την περίτεχνη γαμοκουλούρα. Ένα τέτοιο ψωμί που είχα δει πριν από χρόνια από την περιοχή του Ρεθύμνου, ήταν αληθινό έργο τέχνης. Αυτές οι γαμοκουλούρες δεν ήταν προς κατανάλωση αλλά διακοσμητικές. Μάλιστα για να μη χαλάνε είχαν βάλει κατά τη ζύμωση μεγάλη ποσότητα αλατιού.
-Το ψωμί-άρτος στην καθημερινή μας ζωή;
Στην παραδοσιακή καθημερινή ζωή των ανθρώπων η έλλειψη ψωμιού δήλωνε την πιο δραματική και άγρια φτώχεια. Ήταν τόσο πολύτιμο, όσο το στημόνι στον αργαλειό: «Όλα είναι (υ)φάδια της κοιλιάς και το ψωμί στιμόνι». Η κοινή κατανάλωση ψωμιού και αλατιού συνιστούσε σχεδόν ιερό δεσμό: «Φάγαμε ψωμί κι αλάτι». Η παροχή κάθε βοήθειας σε κάποιον συμβολιζόταν με την κοινή κατανάλωση ψωμιού: «έφαγα ψωμί στο σπίτι του», γεγονός που σήμαινε ευγνωμοσύνη και γι’ αυτό κάθε ανάρμοστη συμπεριφορά ήταν κατακριτέα: «πάτησε το ψωμί που φάγαμε» και η συμβουλή έλεγε «το ψωμί που τρως μη το πατείς». Το ψωμί, ούτως ή άλλως πολύτιμο και για τη συχνή έλλειψη ή ανεπάρκειά του τρωγόταν μέχρι την τελευταία μπουκιά. «Φάτο, αυτή είναι η δύναμή σου», έλεγαν οι γονείς στα παιδιά που την άφηναν. Κι όταν καμμιά φορά μας έπεφτε το ψωμί κάτω δεν έπρεπε να μείνει εκεί και να πατηθεί. Έπρεπε να το σηκώσουμε, να το φυσήξουμε να φύγει το χώμα και να το φάμε. Αν η κατάστασή του ήταν τέτοια που δεν μπορούσε να φαγωθεί, έπρεπε μετά το φύσημα να το φιλήσουμε – ως ένδειξη σεβασμού-προσκύνησης και να το βάλουμε σε ένα ψηλό σημείο, όπου μπορούσαν να το πάρουν και να το φάνε τα πουλιά!
Πίνακας του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ με τίλο "Το Μέγα Αρτοποιείον".
more...
Την Παγκόσμια Ημέρα Άρτου γιορτάσαμε πριν από λίγες ημέρες. Ο ευλογημένος επιούσιος για εκατομμύρια ανθρώπους στον κόσμο δυστυχώς δεν αποτελεί καθημερινό αγαθό. Για την αξία του μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο γιατρό, συγγραφέα-λαογράφο, επίκουρο καθηηητη Ιατρικής.
-Η υπόθεση του άρτου;
Είναι μια πανάρχαια ιστοορία, καθώς μαρτυρείται από όλους τους αρχαίους λαούς ως ένα από τα κύρια στοιχεία της διατροφής τους, που ήταν συνδεδεμένο όχι μόνο με την καθημερινότητα αλλά και με τις επίσημες στιγμές της ζωής τους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έφτιαχναν, όπως μαρτυρείται από διάφορες πηγές, πάνω από 50 τύπους ψωμιού. Στην ελληνική αρχαιότητα το ψωμί, ο άρτος, αναφέρεται ήδη από τα ομηρικά χρόνια. Ο Όμηρος γράφει στην Οδύσσεια (Σ120) «άρτους κανέοιο δύο παρέθημεν» (παρέθεσε ψωμί από δύο πανέρια) και σε άλλο σημείο (Ρ343) «άρτον τ’ ούλον ελών» (ολόκληρο το καρβέλι). Ο Πλάτωνας στην «Πολιτεία» (372,Β) αναφέρει «μάζας γενναίας και άρτους παραβαλλόμενοι» (μάζα ήταν το κρίθινο ψωμί). Δεκάδες λέξεις έχουν διασωθεί από τα αρχαία χρόνια κυρίως με τον άρτο ως πρώτο συνθετικό. Τυπικό παράδειγμα από τον Ξενοφώντα (Ελληνικά, 7,ι,38): «…ως βασιλεύς αρτοκόπους και οψοποιούς (=μαγείρους) και οινοχόους έχει». Αρτοκόπος, αυτός που κοπιάζει με την παρασκευή του ψωμιού, είναι ο αρτοποιός.
-Αρτοποιός και αρτοπώλης;
Αρτοποιός δεν είναι μόνο αυτός που φτιάχνει ψωμί για εμπορία. Συχνά ζυμώνει και ψήνει για δική του χρήση και για την οικογένειά του. Ο αρτοπώλης, όμως, ζυμώνει ψήνει και κυρίως εμπορεύεται το ψωμί. Το θηλυκό του είναι η αρτόπωλις και αρτοπώλις. Για λόγους που δεν ξέρω τα αρχαία χρόνια παρονόμαζαν έτσι και τις αγοραίες γυναίκες, τις οποίες και πείραζαν με διάφορες φράσεις όπως «Τηλία ομοία τη αρτοπωλίδι», ενώ ο Αριστοφάνης («Βάτραχοι») ρίχνει τα καρφιά του με τον δικό του περίτεχνο τρόπο: «λοιδορείσθαι δ’ ου πρέπει άνδρας ποιητάς ώσπερ αρτοπώλιδας» (Αλυάφρων).
-Τα χρόνια του Χριστιανισμού;
Ο άρτος – το ψωμί – παραμένει ένα από τα βασικά στοιχεία της διατροφής αλλά και της συμβολικής αξίας των τροφίμων και κατά τους μετέπειτα αιώνες. Κι αυτό ισχύει σε όλες τις χώρες περί την Μεσόγειο, ίσως και ευρύτερα. Στα χρόνια του Χριστού η Παλαιστίνη ακολουθεί την ίδια παράδοση. Σε κήρυγμα του Ιησού στην περιοχή πάνω από τη λίμνη της Γαλιλαίας ευλόγησε την άρτο για να δώσει τροφή στους νηστικούς που άκουγαν το κήρυγμά του – τέσσερις χιλιάδες άνδρες, χωρίς να μετρηθούν γυναίκες και παιδιά. Ο ίδιος ευλόγησε το ψωμί και κατά τον Μυστικό Δείπνο, και το πρόσφερε στους μαθητές του λέγοντας «Λάβετε, φάγετε, τούτο μου εστί το σώμα…». Μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού, με αμετάβλητη τη διατροφική αλλά και τη συμβολική αξία του άρτου, αυτό βρίσκει τη θέση του και πέρα από την καθημερινότητα, στη λατρεία και στα έθιμα.
-Ο άρτος στη λατρεία;
Τα πρόσφορα αποτελούν προσφορά των πιστών στην εκκλησία για την προσκομιδή και τη θεία ευχαριστία και για τον τεμαχισμό σε αντίδωρα. Ο λεγόμενος και άγιος άρτος φυλάσσεται σε ειδικό πανέρι, το αρτοφόριο, που λέγεται επίσης πυξίον ή (λόγω σχήματος) και περιστέριον ή περιστερά. Ο άρτος, ειδικό ψωμί αφράτο με αρωματικές ύλες, γλυκαντικά και άλλα βελτιωτικά, μοιράζεται κατά τις αρτοκλασίες σε ειδικές γιορτές, αποτελεί δε προσφορά πιστών. Αντίστοιχα παρασκευάσματα μικρού μεγέθους για ατομική κατανάλωση μοιράζονται σε μνημόσυνα μαζί με τα κόλυβα. Αντίστοιχα αρτοσκευάσματα προσφέρονται για αίσια έκβαση εγκυμοσύνης, ονοματισμένα υπέρ του Αγίου Ελευθερίου (που απελευθερώνει τις έγκυες) ή του Αγίου Στυλιανού (που προστατεύει τα βρέφη). Αναφέρονται ακόμα ειδικά ψωμάκια προστατευτικά της λοχείας, τοποθετούμενα κάτω από το μαξιλάρι της γυναίκας. Παλαιότερα λαογραφικά κείμενα αναφέρουν τη στρατόπιττα ή περπατούρα (για να περπατήσει το νήπιο), ενώ στην Κρήτη έφτιαχναν και την περίτεχνη γαμοκουλούρα. Ένα τέτοιο ψωμί που είχα δει πριν από χρόνια από την περιοχή του Ρεθύμνου, ήταν αληθινό έργο τέχνης. Αυτές οι γαμοκουλούρες δεν ήταν προς κατανάλωση αλλά διακοσμητικές. Μάλιστα για να μη χαλάνε είχαν βάλει κατά τη ζύμωση μεγάλη ποσότητα αλατιού.
-Το ψωμί-άρτος στην καθημερινή μας ζωή;
Στην παραδοσιακή καθημερινή ζωή των ανθρώπων η έλλειψη ψωμιού δήλωνε την πιο δραματική και άγρια φτώχεια. Ήταν τόσο πολύτιμο, όσο το στημόνι στον αργαλειό: «Όλα είναι (υ)φάδια της κοιλιάς και το ψωμί στιμόνι». Η κοινή κατανάλωση ψωμιού και αλατιού συνιστούσε σχεδόν ιερό δεσμό: «Φάγαμε ψωμί κι αλάτι». Η παροχή κάθε βοήθειας σε κάποιον συμβολιζόταν με την κοινή κατανάλωση ψωμιού: «έφαγα ψωμί στο σπίτι του», γεγονός που σήμαινε ευγνωμοσύνη και γι’ αυτό κάθε ανάρμοστη συμπεριφορά ήταν κατακριτέα: «πάτησε το ψωμί που φάγαμε» και η συμβουλή έλεγε «το ψωμί που τρως μη το πατείς». Το ψωμί, ούτως ή άλλως πολύτιμο και για τη συχνή έλλειψη ή ανεπάρκειά του τρωγόταν μέχρι την τελευταία μπουκιά. «Φάτο, αυτή είναι η δύναμή σου», έλεγαν οι γονείς στα παιδιά που την άφηναν. Κι όταν καμμιά φορά μας έπεφτε το ψωμί κάτω δεν έπρεπε να μείνει εκεί και να πατηθεί. Έπρεπε να το σηκώσουμε, να το φυσήξουμε να φύγει το χώμα και να το φάμε. Αν η κατάστασή του ήταν τέτοια που δεν μπορούσε να φαγωθεί, έπρεπε μετά το φύσημα να το φιλήσουμε – ως ένδειξη σεβασμού-προσκύνησης και να το βάλουμε σε ένα ψηλό σημείο, όπου μπορούσαν να το πάρουν και να το φάνε τα πουλιά!
Πίνακας του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ με τίλο "Το Μέγα Αρτοποιείον".
more...