Σε τυραννά η Πανσέληνος σε παίρνει μακριά... Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ...
Σε τυραννά η Πανσέληνος σε παίρνει μακριά...
Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ
«Δεν το μπορείς του φεγγαριού, να βρεις ένα ψεγάδι, γιατί σκορπά την ομορφιά, στην πλάση κάθε βράδυ. Ζηλεύγω του, του φεγγαριού, που πάντα σεργιανίζει, γιατί θωρεί την π' αγαπώ, τη νύχτα σαν πορίζει».
Εννιά και δέκα μετά μεσημβρίαν, ώρα Ελλάδος, την Κυριακή. Αφεθείτε για λίγες ώρες στη μαγεία της αυγουστιάτικης πανσελήνου. Με τις νεράιδες, και τα ξωτικά, όπως πίστευαν σε πολλές νησιωτικές περιοχές, να πλημμυρίζουν, τη νύχτα της αυγουστιάτικης πανσελήνου, τα δάση, για να σκορπίσουν έρωτα σε ό,τι αγγίξουν με το ραβδί τους και να φεύγουν, λίγο προτού ξημερώσει, μαγεμένες και οι ίδιες, μοιράζοντας λήθη και συγχώρεση! Ή με τις μάγισσες, όπως λέγεται σε πολλά χωριά της Ηπείρου, που μαζεύονται στα ποτάμια.
Για τους ρομαντικούς, το ολόγιομο φεγγάρι επιδρά εποικοδομητικά στη διάθεσή μας. Για τους αστροφυσικούς οι μοναδικές επιδράσεις του φυσικού δορυφόρου μας στον πλανήτη μας δεν έχουν να κάνουν με τίποτε άλλο από τις παλίρροιες και φυσικά με το ότι οι νύχτες μας γίνονται περισσότερο φωτεινές όταν έχουμε πανσέληνο. Η Σελήνη έλκει τη Γη, όπως βέβαια και η Γη πολύ περισσότερο τη Σελήνη. Το αποτέλεσμα αυτής της αμοιβαίας έλξης είναι οι παλίρροιες, ένα φαινόμενο που παρατηρείται κάθε έξι ώρες, είτε η Σελήνη βρίσκεται από τη μία πλευρά του πλανήτη μας είτε από την άλλη, κάτι που εμείς το βλέπουμε πολύ χαρακτηριστικά στον Εύριπο στη Χαλκίδα, όπου κάθε έξι ώρες αλλάζει η ροή των υδάτων. Αυτή είναι η μόνη μεγάλη και σημαντική επίδραση της Σελήνης στον πλανήτη μας.
Οι πρόγονοί μας βάφτισαν τη Σελήνη Εκάτη. Οι εκδοχές για την καταγωγή της είναι πολλές. Κάποιοι πίστευαν ότι είναι η κόρη του Δία και της Δήμητρας, άλλοι της Ηρας και του Περσέα και άλλοι τέλος την ταύτιζαν με την Αρτεμη, τη θεά του κυνηγιού. Πολλά και τα επίθετα που περιέγραφαν τη σπάνια μορφή της. Η Αγριόμορφη, η Τρίμορφη, η Νυχία ή η Κυνοσφανής όπως αλλιώς αποκαλούσαν τη θεά των νεκρών και των φαντασμάτων Εκάτη, έβγαινε τις νύχτες στα σταυροδρόμια μαζί με ένα πλήθος από λευκά σκυλιά που γάβγιζαν άγρια και προκαλούσαν ρίγη τρόμου σε όσους είχαν αμαρτήσει ή είχαν αφήσει κάποιο νεκρό άταφο. Οι πλούσιοι Αθηναίοι, για να αποκτήσουν την εύνοιά της, της ετοίμαζαν και της αφιέρωναν ειδικές τελετές, γνωστές ως τα «Δείπνα της Εκάτης», με διάφορα ακριβά φαγώσιμα που τα άπλωναν στο σεληνόφως ώσπου να χαθούν.
Xαρά σ’εκειόν που έμαθε τ’αστέρια να ρωτάει
με το φεγγάρι να μιλεί, τα γνέφη να νογάει
Το φεγγάρι εξακολουθεί να τραβάει το δρόμο του κι αν δεν το αντιλαμβανόμαστε στερούμε από την πρόσκαιρη ζωή μας τη μαγεία και τη γοητεία, την αληθινή ομορφιά.
Ο Ν. Γ. Πολίτης αφιερώνει μία από τις πρώτες και σημαντικότερες μελέτες του στην μελέτη των «Δημωδών μετεωρολογικών μύθων», όπου επιχειρεί να δημιουργήσει τη γέφυρα των σύγχρονων αντιλήψεων του λαού με τις διαχρονικές απόψεις για τη μετεωρολογία και αστρολογία, όπως διασώζονται μέσα από τα αρχαία κείμενα.
Στο σχετικά πρόσφατο βιβλίο του Patrick Cronin «Greek popular Meteorology from Antiquity to the Present» αξιοποιούνται οι σημαντικές ελληνικές πηγές για την μετεωρολογία από την αρχαιότητα, ως τη σύγχρονη εποχή και την προφορική παράδοση, όπως αυτή έχει καταγραφεί και συγκεντρωθεί και στα Αρχεία του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας και του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, αλλά και από επιτόπια έρευνα του συγγραφέα-ερευνητή. Καιρός στο λαϊκό λεξιλόγιο σημαίνει τον κύκλο του χρόνου με τις επαναλήψεις του, τα γυρίσματά του, αλλά και την εναλλαγή των φυσικών φαινομένων. Είναι το περιεχόμενο του χρόνου, ως ενιαυτού, έτους και οι ώρες – εποχές, που σηματοδοτούν τις καιρικές μεταβολές. Με δεδομένο στη λαϊκή αντίληψη ότι τα ουράνια σώματα, όπως ο ήλιος, η σελήνη, τα άστρα, οι γαλαξίες επιδρούν στις ανθρώπινες δραστηριότητες, ανεξάρτητα από θρησκευτικές θεωρίες, ο άνθρωπος παρακολουθεί τις τακτικές και άτακτες κινήσεις τους και προσδιορίζει, προβλέπει, «μαντεύει» τι θα συμβεί στο φυσικό περιβάλλον και στον ίδιο. Η μετεωρολογία και η αστρολογία έχει συνδεθεί με την μαντική και τη μαγεία, ωστόσο οι παρατηρήσεις οδηγούν προς μια εμπειρική γνώση των φαινομένων, με βάση την οποία πορεύονταν οι γεωργικοί, ποιμενικοί και ναυτικοί πληθυσμοί, χωρίς τη χρήση μηχανικών μέσων για χιλιετίες.
Ο Θεόφραστος στο «Περί σημείων, υδάτων και πνευμάτων και χειμώνων και ευδιών» γράφει: «Αν ενώ πνέει βοριάς, το μισοφέγγαρο στέκει όρθιο, συνήθως θα φυσήξουν ζέφυροι και ο μήνας θα είναι θυελλώδης. Όταν το επάνω κέρας του μισοφέγγαρου γέρνει προς τα κάτω, θα επικρατήσουν βόρειοι άνεμοι τον υπόλοιπο μήνα. Αν γέρνει το κάτω κέρας, νότιοι».
«Ένας κύκλος γύρω από τη Σελήνη σημαίνει αέρα περισσότερο απ' ότι αν είναι γύρω από τον Ήλιο. Και στις δύο όμως περιπτώσεις, αν υπάρχει μια διακοπή στον κύκλο, σημαίνει άνεμο που θα έρθει από την πλευρά που υπάρχει η διακοπή».
«Αν η Σελήνη δείχνει πύρινη, σημαίνει ότι ο μήνας θα έχει ανέμους, ενώ αν είναι σκοτεινή, θα έχει βροχές. Και οποιοδήποτε σημάδι δίνει η Σελήνη, το δίνει όταν είναι τριών ημερών».
Αλλά και ο Άρατος στο «Φαινόμενα και Διοσημεία» γράφει: «Αν η Σελήνη είναι λεπτή και καθαρή την τρίτη μέρα, δείχνει πως θα ’ρθει ξαστεριά. Και όταν λεπτή και κοκκινόχρωμη είναι, προλέγει ανέμους. Αν τα άκρα της δεν είναι διαυγή και τα κέρατά της δεν είναι αιχμηρά κι έχει αδύναμο φως, αυτό αποτελεί σημάδι πως θα πνεύσει νότιος άνεμος ή ότι θα πέσει βροχή».
Η Σελήνη προσδιορίζει τη σεξουαλικότητα και τη γονιμότητα των έμβιων όντων. Πολλοί λαοί αποδίδουν τα στάδια του ανθρώπινου κύκλου, δηλαδή την παιδική ηλικία, εφηβεία, ωριμότητα, γερατειά και θάνατο, στον κύκλο και στις φάσεις του φεγγαριού. Θεωρείται εξ άλλου αναμφισβήτητη η επίδραση της Σελήνης στις ψυχικές διαταραχές και ιδιαίτερα στην επιληψία (σεληνιασμός, φεγγάριασμα, και φεγγαρόπαρμα). Οι σεληνιασμένοι, επιληπτικοί, θεωρούνταν χτυπημένοι από κακά πνεύματα που σχετίζονται με το φεγγάρι από την γέννησή τους.
Όπως αναφέρει η Αικατερίνη Πολυμέρου Καμηλάκη: «Ο άνθρωπος, λοιπόν, από την εμφάνισή του πάνω στη γη, αντιμέτωπος με τη φύση και τις ασθένειες που επιβουλεύονταν την ύπαρξή του, στην προσπάθειά του να νικήσει επιστράτευσε δυνάμεις φυσικές και υπερφυσικές με διάφορα κάθε φορά όπλα και ανάλογα αποτελέσματα. Χθες η πανούκλα, η οστρακιά, η ευλογιά, η ελονοσία, σήμερα ο αγώνας για τον καρκίνο και το έιτζ, τη γρίπη για κάποια αρρώστια, που δεν την γνωρίζουμε ακόμη… Τώρα και η κρίση με τα παρεπόμενά της. Όπλα η επιστήμη, η λογική και στην απελπισία του η μαγεία.. Ο άνθρωπος όλων των εποχών και οποιασδήποτε φυλής στάθηκε με δέος και έκσταση μπροστά στο φαινόμενο του έναστρου ουρανού και προσπάθησε να εξηγήσει, με όσες δυνάμεις διέθετε, το μυστήριο των αστρικών κινήσεων σε σχέση με τη γη, που θεώρησε ακίνητη (γεωκεντρικό-ανθρωποκεντρικό σύστημα). Πέρασαν αιώνες μέχρι να ξεπεραστεί η εικόνα του ουρανού ως ενός θόλου πάνω στον οποίο είναι καρφωμένα τα άστρα, ενώ το φεγγάρι και ο ήλιος κινούνται γύρω από τη γη, την οποία κάποιο θεϊκό χέρι την έχει στερεώσει καλά πάνω στο νερό. «Ο στερεώσας την γην επί των υδάτων», είναι Εκείνος που δίνει κίνηση και στα ουράνια σώματα. Ανεξάρτητα από θρησκευτικές θεωρίες τα ουράνια φαινόμενα και σώματα, συχνά προσωποποιημένα (Διόσκουροι, Αυγερινός, Πούλια, Άρκτος κ.λπ.) επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων.»
Ο ήλιος επαντρεύτηκε και πήρε το φεγγάρι,
εκάλεσε και στη χαρά συμπέθερους τ’ αστέρια,
τα σύγνεφα τους έστρωσε στρώματα για να κάτσουν,
τους έβαλε προσκέφαλα τις ράχες ν’ ακουμπήσουν.
(Ν. Γ. Πολίτης, Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. 2, εν Αθήναις 1921, σ. 127)
«Κοίταξε την πανσέληνο το γέλιο σου ζητά
την όψη σου ο ουρανός σαν άστρο θα φωτίσει
θα σου γλυκάνουν τις πληγές του χρόνου τα φιλιά
που τάζουν πως θα αναστηθεί όποιος πολύ αγαπήσει»
Στίχοι: Πηγή Καφετζοπούλου
more...
Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ
«Δεν το μπορείς του φεγγαριού, να βρεις ένα ψεγάδι, γιατί σκορπά την ομορφιά, στην πλάση κάθε βράδυ. Ζηλεύγω του, του φεγγαριού, που πάντα σεργιανίζει, γιατί θωρεί την π' αγαπώ, τη νύχτα σαν πορίζει».
Εννιά και δέκα μετά μεσημβρίαν, ώρα Ελλάδος, την Κυριακή. Αφεθείτε για λίγες ώρες στη μαγεία της αυγουστιάτικης πανσελήνου. Με τις νεράιδες, και τα ξωτικά, όπως πίστευαν σε πολλές νησιωτικές περιοχές, να πλημμυρίζουν, τη νύχτα της αυγουστιάτικης πανσελήνου, τα δάση, για να σκορπίσουν έρωτα σε ό,τι αγγίξουν με το ραβδί τους και να φεύγουν, λίγο προτού ξημερώσει, μαγεμένες και οι ίδιες, μοιράζοντας λήθη και συγχώρεση! Ή με τις μάγισσες, όπως λέγεται σε πολλά χωριά της Ηπείρου, που μαζεύονται στα ποτάμια.
Για τους ρομαντικούς, το ολόγιομο φεγγάρι επιδρά εποικοδομητικά στη διάθεσή μας. Για τους αστροφυσικούς οι μοναδικές επιδράσεις του φυσικού δορυφόρου μας στον πλανήτη μας δεν έχουν να κάνουν με τίποτε άλλο από τις παλίρροιες και φυσικά με το ότι οι νύχτες μας γίνονται περισσότερο φωτεινές όταν έχουμε πανσέληνο. Η Σελήνη έλκει τη Γη, όπως βέβαια και η Γη πολύ περισσότερο τη Σελήνη. Το αποτέλεσμα αυτής της αμοιβαίας έλξης είναι οι παλίρροιες, ένα φαινόμενο που παρατηρείται κάθε έξι ώρες, είτε η Σελήνη βρίσκεται από τη μία πλευρά του πλανήτη μας είτε από την άλλη, κάτι που εμείς το βλέπουμε πολύ χαρακτηριστικά στον Εύριπο στη Χαλκίδα, όπου κάθε έξι ώρες αλλάζει η ροή των υδάτων. Αυτή είναι η μόνη μεγάλη και σημαντική επίδραση της Σελήνης στον πλανήτη μας.
Οι πρόγονοί μας βάφτισαν τη Σελήνη Εκάτη. Οι εκδοχές για την καταγωγή της είναι πολλές. Κάποιοι πίστευαν ότι είναι η κόρη του Δία και της Δήμητρας, άλλοι της Ηρας και του Περσέα και άλλοι τέλος την ταύτιζαν με την Αρτεμη, τη θεά του κυνηγιού. Πολλά και τα επίθετα που περιέγραφαν τη σπάνια μορφή της. Η Αγριόμορφη, η Τρίμορφη, η Νυχία ή η Κυνοσφανής όπως αλλιώς αποκαλούσαν τη θεά των νεκρών και των φαντασμάτων Εκάτη, έβγαινε τις νύχτες στα σταυροδρόμια μαζί με ένα πλήθος από λευκά σκυλιά που γάβγιζαν άγρια και προκαλούσαν ρίγη τρόμου σε όσους είχαν αμαρτήσει ή είχαν αφήσει κάποιο νεκρό άταφο. Οι πλούσιοι Αθηναίοι, για να αποκτήσουν την εύνοιά της, της ετοίμαζαν και της αφιέρωναν ειδικές τελετές, γνωστές ως τα «Δείπνα της Εκάτης», με διάφορα ακριβά φαγώσιμα που τα άπλωναν στο σεληνόφως ώσπου να χαθούν.
Xαρά σ’εκειόν που έμαθε τ’αστέρια να ρωτάει
με το φεγγάρι να μιλεί, τα γνέφη να νογάει
Το φεγγάρι εξακολουθεί να τραβάει το δρόμο του κι αν δεν το αντιλαμβανόμαστε στερούμε από την πρόσκαιρη ζωή μας τη μαγεία και τη γοητεία, την αληθινή ομορφιά.
Ο Ν. Γ. Πολίτης αφιερώνει μία από τις πρώτες και σημαντικότερες μελέτες του στην μελέτη των «Δημωδών μετεωρολογικών μύθων», όπου επιχειρεί να δημιουργήσει τη γέφυρα των σύγχρονων αντιλήψεων του λαού με τις διαχρονικές απόψεις για τη μετεωρολογία και αστρολογία, όπως διασώζονται μέσα από τα αρχαία κείμενα.
Στο σχετικά πρόσφατο βιβλίο του Patrick Cronin «Greek popular Meteorology from Antiquity to the Present» αξιοποιούνται οι σημαντικές ελληνικές πηγές για την μετεωρολογία από την αρχαιότητα, ως τη σύγχρονη εποχή και την προφορική παράδοση, όπως αυτή έχει καταγραφεί και συγκεντρωθεί και στα Αρχεία του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας και του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, αλλά και από επιτόπια έρευνα του συγγραφέα-ερευνητή. Καιρός στο λαϊκό λεξιλόγιο σημαίνει τον κύκλο του χρόνου με τις επαναλήψεις του, τα γυρίσματά του, αλλά και την εναλλαγή των φυσικών φαινομένων. Είναι το περιεχόμενο του χρόνου, ως ενιαυτού, έτους και οι ώρες – εποχές, που σηματοδοτούν τις καιρικές μεταβολές. Με δεδομένο στη λαϊκή αντίληψη ότι τα ουράνια σώματα, όπως ο ήλιος, η σελήνη, τα άστρα, οι γαλαξίες επιδρούν στις ανθρώπινες δραστηριότητες, ανεξάρτητα από θρησκευτικές θεωρίες, ο άνθρωπος παρακολουθεί τις τακτικές και άτακτες κινήσεις τους και προσδιορίζει, προβλέπει, «μαντεύει» τι θα συμβεί στο φυσικό περιβάλλον και στον ίδιο. Η μετεωρολογία και η αστρολογία έχει συνδεθεί με την μαντική και τη μαγεία, ωστόσο οι παρατηρήσεις οδηγούν προς μια εμπειρική γνώση των φαινομένων, με βάση την οποία πορεύονταν οι γεωργικοί, ποιμενικοί και ναυτικοί πληθυσμοί, χωρίς τη χρήση μηχανικών μέσων για χιλιετίες.
Ο Θεόφραστος στο «Περί σημείων, υδάτων και πνευμάτων και χειμώνων και ευδιών» γράφει: «Αν ενώ πνέει βοριάς, το μισοφέγγαρο στέκει όρθιο, συνήθως θα φυσήξουν ζέφυροι και ο μήνας θα είναι θυελλώδης. Όταν το επάνω κέρας του μισοφέγγαρου γέρνει προς τα κάτω, θα επικρατήσουν βόρειοι άνεμοι τον υπόλοιπο μήνα. Αν γέρνει το κάτω κέρας, νότιοι».
«Ένας κύκλος γύρω από τη Σελήνη σημαίνει αέρα περισσότερο απ' ότι αν είναι γύρω από τον Ήλιο. Και στις δύο όμως περιπτώσεις, αν υπάρχει μια διακοπή στον κύκλο, σημαίνει άνεμο που θα έρθει από την πλευρά που υπάρχει η διακοπή».
«Αν η Σελήνη δείχνει πύρινη, σημαίνει ότι ο μήνας θα έχει ανέμους, ενώ αν είναι σκοτεινή, θα έχει βροχές. Και οποιοδήποτε σημάδι δίνει η Σελήνη, το δίνει όταν είναι τριών ημερών».
Αλλά και ο Άρατος στο «Φαινόμενα και Διοσημεία» γράφει: «Αν η Σελήνη είναι λεπτή και καθαρή την τρίτη μέρα, δείχνει πως θα ’ρθει ξαστεριά. Και όταν λεπτή και κοκκινόχρωμη είναι, προλέγει ανέμους. Αν τα άκρα της δεν είναι διαυγή και τα κέρατά της δεν είναι αιχμηρά κι έχει αδύναμο φως, αυτό αποτελεί σημάδι πως θα πνεύσει νότιος άνεμος ή ότι θα πέσει βροχή».
Η Σελήνη προσδιορίζει τη σεξουαλικότητα και τη γονιμότητα των έμβιων όντων. Πολλοί λαοί αποδίδουν τα στάδια του ανθρώπινου κύκλου, δηλαδή την παιδική ηλικία, εφηβεία, ωριμότητα, γερατειά και θάνατο, στον κύκλο και στις φάσεις του φεγγαριού. Θεωρείται εξ άλλου αναμφισβήτητη η επίδραση της Σελήνης στις ψυχικές διαταραχές και ιδιαίτερα στην επιληψία (σεληνιασμός, φεγγάριασμα, και φεγγαρόπαρμα). Οι σεληνιασμένοι, επιληπτικοί, θεωρούνταν χτυπημένοι από κακά πνεύματα που σχετίζονται με το φεγγάρι από την γέννησή τους.
Όπως αναφέρει η Αικατερίνη Πολυμέρου Καμηλάκη: «Ο άνθρωπος, λοιπόν, από την εμφάνισή του πάνω στη γη, αντιμέτωπος με τη φύση και τις ασθένειες που επιβουλεύονταν την ύπαρξή του, στην προσπάθειά του να νικήσει επιστράτευσε δυνάμεις φυσικές και υπερφυσικές με διάφορα κάθε φορά όπλα και ανάλογα αποτελέσματα. Χθες η πανούκλα, η οστρακιά, η ευλογιά, η ελονοσία, σήμερα ο αγώνας για τον καρκίνο και το έιτζ, τη γρίπη για κάποια αρρώστια, που δεν την γνωρίζουμε ακόμη… Τώρα και η κρίση με τα παρεπόμενά της. Όπλα η επιστήμη, η λογική και στην απελπισία του η μαγεία.. Ο άνθρωπος όλων των εποχών και οποιασδήποτε φυλής στάθηκε με δέος και έκσταση μπροστά στο φαινόμενο του έναστρου ουρανού και προσπάθησε να εξηγήσει, με όσες δυνάμεις διέθετε, το μυστήριο των αστρικών κινήσεων σε σχέση με τη γη, που θεώρησε ακίνητη (γεωκεντρικό-ανθρωποκεντρικό σύστημα). Πέρασαν αιώνες μέχρι να ξεπεραστεί η εικόνα του ουρανού ως ενός θόλου πάνω στον οποίο είναι καρφωμένα τα άστρα, ενώ το φεγγάρι και ο ήλιος κινούνται γύρω από τη γη, την οποία κάποιο θεϊκό χέρι την έχει στερεώσει καλά πάνω στο νερό. «Ο στερεώσας την γην επί των υδάτων», είναι Εκείνος που δίνει κίνηση και στα ουράνια σώματα. Ανεξάρτητα από θρησκευτικές θεωρίες τα ουράνια φαινόμενα και σώματα, συχνά προσωποποιημένα (Διόσκουροι, Αυγερινός, Πούλια, Άρκτος κ.λπ.) επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων.»
Ο ήλιος επαντρεύτηκε και πήρε το φεγγάρι,
εκάλεσε και στη χαρά συμπέθερους τ’ αστέρια,
τα σύγνεφα τους έστρωσε στρώματα για να κάτσουν,
τους έβαλε προσκέφαλα τις ράχες ν’ ακουμπήσουν.
(Ν. Γ. Πολίτης, Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. 2, εν Αθήναις 1921, σ. 127)
«Κοίταξε την πανσέληνο το γέλιο σου ζητά
την όψη σου ο ουρανός σαν άστρο θα φωτίσει
θα σου γλυκάνουν τις πληγές του χρόνου τα φιλιά
που τάζουν πως θα αναστηθεί όποιος πολύ αγαπήσει»
Στίχοι: Πηγή Καφετζοπούλου
more...