Eλένη Σβορώνου: Για μια συναισθηματικά πλούσια κριτική προσέγγιση...
Eλένη Σβορώνου: Για μια συναισθηματικά πλούσια κριτική προσέγγιση του 1821
«Δεν έχω πάει ακόμη στην ΣT΄ δημοτικού. Μπορώ να μάθω τι ήταν η Ελληνική Επανάσταση; Μη με κουράσεις όμως με ονόματα, ημερομηνίες και λέξεις που δεν καταλαβαίνω!»
«Το δικαίωμά σου να μάθεις, να ρωτήσεις, και να επαναστατήσεις αφήνοντας κατά μέρος αυτό το βιβλίο, θα το σεβαστώ!»
«Ουφ, ευτυχώς!» «Απλώς θα σου πω πώς ξεκίνησαν όλα. Πώς φτάσαμε εσύ να έχεις δικαιώματα κι εγώ να τα σέβομαι. Πώς φτάσαμε να είσαι ελεύθερος άνθρωπος σε ένα ελεύθερο κράτος».
«Σιγά! Πάντα ελεύθεροι ήμασταν. Α, ναι… Κάτσε να δεις…
Ήταν τότε που πολεμήσαμε ενάντια στους Τούρκους, ε;
Γι’ αυτό θα μου πεις;» «Όχι.
Μιλάμε για όλα όσα έγιναν πριν τις μάχες. Γιατί, για φαντάσου! Τετρακόσια χρόνια οι Έλληνες ζούσαν ως υπήκοοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τι τους έπιασε λοιπόν ξαφνικά και πήραν τα όπλα το 1821;
Αυτό το “ξαφνικά” που δεν ήταν καθόλου ξαφνικά,
τελικά, είναι μια περιπέτεια που θα μοιραστούμε
στις σελίδες αυτού του βιβλίου».
- Το «Για να ζούμε ελεύθεροι», με υπότιτλο «Γνωρίζοντας τον Αγώνα των Ελλήνων για την Ελευθερία» εκδόσεις Μεταίχμιο, είναι ένα βιβλίο για παιδιά. Είναι προφανές ότι τιμά την επέτειο των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821. Γιατί δεν αναφέρεται στον τίτλο το 1821; Μήπως υπάρχουν αναφορές και στους άλλους αγώνες μας για την Ελευθερία;
Το εξώφυλλο του βιβλίου, φιλοτεχνημένο από τον εμπνευσμένο εικονογράφο Χρήστο Κούρτογλου δίνει την απάντηση. Ένα πολύχρωμο πλήθος ντυμένο με τα ρούχα της εποχής, διακρίνονται οι φουστανέλες και τα φέσια τους, υψώνει το λάβαρο της Επανάστασης. Είναι μία από τις σημαίες της Ελληνικής Επανάστασης, της Πελοποννήσου.
Στο εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο η εικόνα αναλαμβάνει να συμπληρώσει, σχολιάσει, ανατρέψει, καμιά φορά, διευρύνει ή και υπονομεύσει το κείμενο! Είναι μία τέχνη, αυτή η συνομιλία κειμένου και εικόνας στο εικονογραφημένο βιβλίο, που απολαμβάνουν όλο και περισσότεροι ενήλικες. Πολλοί νέοι γονείς αλλά και γιαγιάδες και παππούδες, μυήθηκαν στο σύγχρονο παιδικό εικονογραφημένο, για χάρη των παιδιών και των εγγόνων τους, και...κόλλησαν. Ακούω ότι και το «Για να ζούμε ελεύθεροι» το χαίρονται και οι μεγάλοι.
Αλλά έχετε δίκιο που αναφέρεστε και στους άλλους αγώνες των Ελλήνων για την ελευθερία. Είναι στο πίσω μέρος του μυαλού μου, μόνο και μόνο όμως επειδή το 1821 και η δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους ήταν η αρχή. Η αρχή όλων των μετέπειτα αγώνων. Η ιδρυτική συνθήκη. Δίχως το ελεύθερο, ανεξάρτητο, εθνικό κράτος δεν θα υπήρχε συνέχεια στους αγώνες.
-Είναι ένα εικονογραφημένο βιβλίο γνώσης λοιπόν για το 1821...
Όχι όμως μια εξιστόρηση των γεγονότων της Επανάστασης. Δεν παρατίθενται οι βασικές μάχες στη στεριά και στη θάλασσα, ο αγώνας στο διπλωματικό επίπεδο, οι σταθμοί των οκτώ ετών της Επανάστασης, κλπ, όπως τους μαθαίνουμε στο σχολείο.
Αυτά νομίζω τα μαθαίνουμε τελικά τόσο στο σχολείο όσο και μέσω της δημόσιας ιστορίας. Ο δημόσιος λόγος για την Επανάσταση, τα μνημεία, τα ηρώα, οι παρελάσεις, οι επέτειοι, οι γιορτές, η αρθρογραφία, οι ταινίες, οι ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές, η μουσική, τα έργα τέχνης, ακόμη και «Κλασικά εικονογραφημένα» με τους ήρωες, που κυκλοφορούν πάλι, όλα αυτά διαμορφώνουν την εικόνα μας για την Επανάσταση και λίγο πολύ ξέρουμε για την πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη, για την Καταστροφή της Χίου, των Ψαρών, για το Μεσολόγγι, την πολιορκία της Τριπολιτσάς, το Βαλτέτσι, την Αλαμάνα, τον Διάκο...Τα ανασύρω τυχαία, χωρίς χρονολογική σειρά, όπως συχνά ανασύρονται και στο μυαλό μας.
Ωστόσο στα παιδιά (συχνά και σε μας, τους μεγάλους) τα γεγονότα και οι ήρωες καταγράφονται αποκομμένα από το πλαίσιό τους. Πού συνέβησαν όλα αυτά; Δεν υπήρχε Ελλάδα όπως την ξέρουμε σήμερα. Ποιοι ήταν αυτοί που επαναστάτησαν; Έλληνες, ναι, αλλά η λέξη «Έλληνας» και η σημασία της ήταν μια επαναστατική έννοια από μόνη της. Διαμορφώθηκε, δεν ήταν δεδομένη. Όλα αυτά είναι συναρπαστικά. Και απαντούν και σε ερωτήματα που είναι εύλογα και ίσως υπάρχουν στο μυαλό των παιδιών.
-Σε τι ηλικίας παιδιά απευθύνεται το βιβλίο;
8+ που λέμε εμείς στον χώρο του παιδικού! Αποφεύγουμε καμιά φορά να βάλουμε το ανώτατο ηλικιακό όριο γιατί ένα βιβλίο μπορεί να έχει πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης. Ένα μέρος τους απευθύνεται και σε παιδιά που έχουν διδαχθεί την Ελληνική Επανάσταση, στο σχολείο, το μεγαλύτερο μέρος του όμως λαμβάνει υπόψη του τις ανάγκες των παιδιών που ...παρελαύνουν κάθε 25η Μαρτίου χωρίς να έχουν διδαχθεί την Επανάσταση αλλά ούτε και Ιστορία.
- Τι δυσκολίες συνάντησες απευθυνόμενη σε αυτό το ηλικιακό κοινό;
Η βασική δυσκολία δεν είναι η απουσία γνώσεων. Φυσικά είναι και αυτό. Αλλά κυρίως η δυσκολία που έχουν τα μικρά παιδιά να συλλάβουν τον ιστορικό χρόνο. Το πριν και το μετά της ύπαρξής τους είναι ο παππούς και η γιαγιά και το μικρό αδερφάκι. Όλα κρίνονται βάσει του παρόντος χρόνου όπου απόλυτος πρωταγωνιστής είναι τα ίδια. Οπότε το «200 χρόνια πριν» είναι περίπου το ίδιο με την εποχή των δεινοσαύρων!
Ο τόπος είναι επίσης μία δύσκολη έννοια. Τόπος είναι το σπίτι, το σχολείο, ο τόπος που γεννήθηκε ο μπαμπάς και η μαμά και τον οποίο, αν είμαστε ανάμεσα στους τυχερούς, τον επισκεπτόμαστε τα καλοκαίρια, αλλά και πάλι, που βρίσκονται όλα αυτά στον χάρτη; Ιστορία χωρίς χάρτη γίνεται;
Οπότε χρόνος και τόπος, δυο βασικές συνιστώσες για να αντιληφθούμε την Ιστορία, ήταν σταυρόλεξα, γρίφοι, που προσπάθησα να λύσω με απλές λέξεις και τις εικόνες του Χρήστου Κούρτογλου.
Από το «μια φορά κι έναν καιρό» το παιδί εισέρχεται στο «εκεί και τότε». Τα ακούσματα που έχουν τα παιδιά για την Επανάσταση αλλά και για τους αυτοκράτορες του Βυζαντίου, ίσως, είναι μία βάση. Τα ακούσματα και οι εικόνες που έχουν τα παιδιά από την Ιστορία αξιοποιούνται ως βάση για να εισέλθουμε στον ιστορικό χρόνο.
- Αν όχι τα γεγονότα της Επανάστασης, τότε ποια θέματα θίγεις στο βιβλίο;
Μετά τα ζητήματα του χρόνου και του τόπου ερωτήματα όπως το «γιατί μετά 400 χρόνια σκλαβιάς επαναστάτησαν οι Έλληνες;» ή «τι συνέβαινε στον κόσμο τότε»; «Πώς ζούσαν οι Έλληνες πριν αλλά κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας;». Συντίθεται δηλαδή σιγά σιγά η διαδικασία που οδήγησε στην Επανάσταση με μία ματιά στη μακρά διάρκεια, στο «πριν», αλλά και στον έξω κόσμο. Συντίθεται η φυσιογνωμία της κοινωνίας, μιας κοινωνίας που ζει σε μια πολυεθνική αυτοκρατορία. Μιας κοινωνίας που αφυπνίζεται και αποκτά εθνική και επαναστατική συνείδηση συμμετέχοντας (αλλά και πρωτοπορώντας τελικά) στον επαναστατικό αναβρασμό της εποχής.
- Είναι μία τάση η θέαση της Ελληνικής επανάστασης ως διεθνούς γεγονότος; Ακολουθείς το ρεύμα;
Α, ναι. Δυο μεγάλα συνέδρια που έγιναν με αφορμή την Επέτειο των 200 χρόνων εστίαζαν στη διεθνή διάσταση της Ελληνικής Επανάστασης. Η έρευνα στρέφεται προς τα εκεί. Το ζητά η εποχή μας. Ζούμε σε μια παγκόσμια κοινότητα και έχουμε αντιληφθεί το αλληλένδετο των τάσεων και των ιδεών, έχουμε μάθει να εντάσσουμε το τοπικό στο παγκόσμιο. Ο Φιλελληνισμός φτάνει ως την Αμερική, ως την Αϊτή που είναι η πρώτη χώρα που αναγνωρίζει το ελεύθερο ελληνικό κράτος! Γιατί είναι και η ίδια είναι φρέσκια ως ελεύθερο κράτος Αφροαμερικανών. Αίφνης οι «σκλαβωμένοι» στις δυο πλευρές του Ατλαντικού συνομιλούν. Αυτά δεν αναφέρονται στο βιβλίο. Δεν είναι της ώρας. Εδώ λέμε τα βασικά. Αλλά ναι, έχουμε ένα μάτι στον κόσμο και στη σύγχρονη έρευνα.
- Στο βιβλίο συζητάς τους όρους «Έλληνας», «Ρωμιός», «Τούρκος», «Οθωμανός» και λες πως πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στη χρήση αυτών των λέξεων. Δεν είναι λίγο ψιλά γράμματα όλα αυτά για τα παιδιά;
Γι αυτό κι εγώ τα έχω ως «ψιλά γράμματα». Εννοώ πως υπάρχουν «κουτάκια γνώσεων, πληροφοριών, ιδεών και θεμάτων» που μπορεί ο αναγνώστης αν θέλει να τα ανοίξει ή να τα αφήσει κλειστά. Δηλαδή να τα διαβάσει ή να τα αγνοήσει γιατί είναι «ψιλά γράμματα». Είναι έκκεντρα στο κυρίως κείμενο. Υπάρχουν λοιπόν πολλά επίπεδα ανάγνωσης. Στη λογική του «κάνε κλικ για να μάθεις περισσότερα». Ή μην κάνεις κλικ. Απόλαυσε τις εικόνες, τα «μεγάλα γράμματα» κι αν θέλεις αναμετριέσαι και με τα ψιλά.
Η Ελληνική Επανάσταση (όπως και όλες οι Επαναστάσεις, προφανώς) είναι ένα σύνθετο γεγονός. Το σύγχρονο ελληνικό παιδικό βιβλίο γνώσης μας δίνει σταθερά δείγματα υψηλής ποιότητας τα τελευταία χρόνια. Το σύνθετο γεγονός δίνεται απλά αλλά όχι υπεραπλουστευμένα. Δίνεται μέσα από νέες οπτικές που ανταποκρίνονται στα ενδιαφέροντα του παιδιού που ζει σε μια ριζικά διαφορετική εποχή. Το παιδί σήμερα είναι εκτεθειμένο σε πλήθος πληροφοριών. Εκείνο που του λείπει είναι η βοήθεια στην πλοήγηση στον ωκεανό της πληροφορίας.
Με τέτοιου είδους βιβλία γνώσεων λέμε στα παιδιά: «Διάλεξε τι θέλεις να διαβάσεις και τι όχι, φτιάξε την πορεία σου στο βιβλίο.»
Τα ψιλά γράμματα λοιπόν είναι ένα μονοπάτι. Αν θέλεις το παίρνεις.
Μιλώντας με σοβαρούς επιστήμονες, όπως οι καθηγητές Νικηφόρος Διαμαντούρος και Κώστας Κωστής, κατάλαβα πόσο προσεκτική έπρεπε να είμαι με τις λέξεις που χρησιμοποιώ. Τα ζητήματα ταυτότητας είναι σύνθετα. Δεν ήθελα ούτε να τα αγνοήσω ούτε να βαρύνω το κείμενο υπέρμετρα. Οπότε δημιούργησα μονοπάτια εξειδικευμένης γνώσης.
-Τελικά όμως μήπως χάνεται ο βασικός στόχος της διδασκαλίας της Ιστορίας στα παιδιά, που είναι η καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης; Δεν θέλεις να αισθανθούν εθνικά υπερήφανοι οι αναγνώστες σου; Πώς θα συμβεί αυτό χωρίς την αφήγηση της Αγίας Λαύρας και της θυσίας του Αθανάσιου Διάκου;
Ομολογώ ότι κι εγώ έμαθα πολλά, άλλαξα και αναθεώρησα πολλές από τις βεβαιότητές μου για την Επανάσταση, γράφοντας αυτό το βιβλίο. Υπερηφάνεια, ναι, βεβαίως. Πιστεύω ότι την αξίζουμε κι εμείς, να την αισθανόμαστε για τον έθνος μας, όπως και όλα τα έθνη. Τα θέμα είναι ότι αισθάνεσαι διπλά και τρίδιπλα υπερήφανος για τον Αθανάσιο Διάκο όταν ενώνεις το νήμα της θυσίας του με τα πρώτα Συντάγματα της Επαναστατημένης Ελλάδας. Ήρωες που αναλήφθηκαν στους ουρανούς (αναφέρομαι στο ομώνυμο έργο του Κωνσταντίνου Παρθένη) δίπλα σε πρωτοπόρους του πολιτικού στοχασμού της εποχής, όπως ο Κοραής, που συνομιλούσαν με τη διεθνή ελίτ. Ο Κοραής αλληλογραφούσε με τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, τον Τόμας Τζέφερσον, και συζητούσαν τα περί Συντάγματος.
Και από δίπλα οι ανώνυμοι Έλληνες που έδωσαν τη ζωή τους ή είδαν τον τόπο τους να καταστρέφεται ξανά και ξανά. Ώσπου έφτασε ο Καποδίστριας με τις πατάτες του...
Συγχωρέσετε μου το αστείο. Αλλά θέλω να πω ότι τάσσομαι σαφώς υπέρ της ανάγκης καλλιέργειας της εθνικής υπερηφάνειας μέσα από την προσέγγιση της Ιστορίας. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι η υπερηφάνεια πρέπει να πηγάζει από μια μονοδιάστατη ανάγνωση ηρωικών γεγονότων.
Αλλά θα την πω την αμαρτία μου. Στο βιβλίο δε μίλησα για τις εμφύλιες διαμάχες. Τελικά πρέπει να αποφασίσεις τι κρατάς και τι παραλείπεις. Σκοπός μια συναισθηματικά πλούσια αλλά και κριτική προσέγγιση της Επανάστασης.
Οι εκρηκτικών χρωμάτων εικόνες του Κούρτογλου μας θυμίζουν ότι ερωτήματα για τη γενεσιουργό συνθήκη του σύγχρονου ελληνικού κράτους θα είναι πάντα ζέοντα, ενδιαφέροντα, εκρηκτικά.
more...
«Δεν έχω πάει ακόμη στην ΣT΄ δημοτικού. Μπορώ να μάθω τι ήταν η Ελληνική Επανάσταση; Μη με κουράσεις όμως με ονόματα, ημερομηνίες και λέξεις που δεν καταλαβαίνω!»
«Το δικαίωμά σου να μάθεις, να ρωτήσεις, και να επαναστατήσεις αφήνοντας κατά μέρος αυτό το βιβλίο, θα το σεβαστώ!»
«Ουφ, ευτυχώς!» «Απλώς θα σου πω πώς ξεκίνησαν όλα. Πώς φτάσαμε εσύ να έχεις δικαιώματα κι εγώ να τα σέβομαι. Πώς φτάσαμε να είσαι ελεύθερος άνθρωπος σε ένα ελεύθερο κράτος».
«Σιγά! Πάντα ελεύθεροι ήμασταν. Α, ναι… Κάτσε να δεις…
Ήταν τότε που πολεμήσαμε ενάντια στους Τούρκους, ε;
Γι’ αυτό θα μου πεις;» «Όχι.
Μιλάμε για όλα όσα έγιναν πριν τις μάχες. Γιατί, για φαντάσου! Τετρακόσια χρόνια οι Έλληνες ζούσαν ως υπήκοοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τι τους έπιασε λοιπόν ξαφνικά και πήραν τα όπλα το 1821;
Αυτό το “ξαφνικά” που δεν ήταν καθόλου ξαφνικά,
τελικά, είναι μια περιπέτεια που θα μοιραστούμε
στις σελίδες αυτού του βιβλίου».
- Το «Για να ζούμε ελεύθεροι», με υπότιτλο «Γνωρίζοντας τον Αγώνα των Ελλήνων για την Ελευθερία» εκδόσεις Μεταίχμιο, είναι ένα βιβλίο για παιδιά. Είναι προφανές ότι τιμά την επέτειο των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821. Γιατί δεν αναφέρεται στον τίτλο το 1821; Μήπως υπάρχουν αναφορές και στους άλλους αγώνες μας για την Ελευθερία;
Το εξώφυλλο του βιβλίου, φιλοτεχνημένο από τον εμπνευσμένο εικονογράφο Χρήστο Κούρτογλου δίνει την απάντηση. Ένα πολύχρωμο πλήθος ντυμένο με τα ρούχα της εποχής, διακρίνονται οι φουστανέλες και τα φέσια τους, υψώνει το λάβαρο της Επανάστασης. Είναι μία από τις σημαίες της Ελληνικής Επανάστασης, της Πελοποννήσου.
Στο εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο η εικόνα αναλαμβάνει να συμπληρώσει, σχολιάσει, ανατρέψει, καμιά φορά, διευρύνει ή και υπονομεύσει το κείμενο! Είναι μία τέχνη, αυτή η συνομιλία κειμένου και εικόνας στο εικονογραφημένο βιβλίο, που απολαμβάνουν όλο και περισσότεροι ενήλικες. Πολλοί νέοι γονείς αλλά και γιαγιάδες και παππούδες, μυήθηκαν στο σύγχρονο παιδικό εικονογραφημένο, για χάρη των παιδιών και των εγγόνων τους, και...κόλλησαν. Ακούω ότι και το «Για να ζούμε ελεύθεροι» το χαίρονται και οι μεγάλοι.
Αλλά έχετε δίκιο που αναφέρεστε και στους άλλους αγώνες των Ελλήνων για την ελευθερία. Είναι στο πίσω μέρος του μυαλού μου, μόνο και μόνο όμως επειδή το 1821 και η δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους ήταν η αρχή. Η αρχή όλων των μετέπειτα αγώνων. Η ιδρυτική συνθήκη. Δίχως το ελεύθερο, ανεξάρτητο, εθνικό κράτος δεν θα υπήρχε συνέχεια στους αγώνες.
-Είναι ένα εικονογραφημένο βιβλίο γνώσης λοιπόν για το 1821...
Όχι όμως μια εξιστόρηση των γεγονότων της Επανάστασης. Δεν παρατίθενται οι βασικές μάχες στη στεριά και στη θάλασσα, ο αγώνας στο διπλωματικό επίπεδο, οι σταθμοί των οκτώ ετών της Επανάστασης, κλπ, όπως τους μαθαίνουμε στο σχολείο.
Αυτά νομίζω τα μαθαίνουμε τελικά τόσο στο σχολείο όσο και μέσω της δημόσιας ιστορίας. Ο δημόσιος λόγος για την Επανάσταση, τα μνημεία, τα ηρώα, οι παρελάσεις, οι επέτειοι, οι γιορτές, η αρθρογραφία, οι ταινίες, οι ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές, η μουσική, τα έργα τέχνης, ακόμη και «Κλασικά εικονογραφημένα» με τους ήρωες, που κυκλοφορούν πάλι, όλα αυτά διαμορφώνουν την εικόνα μας για την Επανάσταση και λίγο πολύ ξέρουμε για την πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη, για την Καταστροφή της Χίου, των Ψαρών, για το Μεσολόγγι, την πολιορκία της Τριπολιτσάς, το Βαλτέτσι, την Αλαμάνα, τον Διάκο...Τα ανασύρω τυχαία, χωρίς χρονολογική σειρά, όπως συχνά ανασύρονται και στο μυαλό μας.
Ωστόσο στα παιδιά (συχνά και σε μας, τους μεγάλους) τα γεγονότα και οι ήρωες καταγράφονται αποκομμένα από το πλαίσιό τους. Πού συνέβησαν όλα αυτά; Δεν υπήρχε Ελλάδα όπως την ξέρουμε σήμερα. Ποιοι ήταν αυτοί που επαναστάτησαν; Έλληνες, ναι, αλλά η λέξη «Έλληνας» και η σημασία της ήταν μια επαναστατική έννοια από μόνη της. Διαμορφώθηκε, δεν ήταν δεδομένη. Όλα αυτά είναι συναρπαστικά. Και απαντούν και σε ερωτήματα που είναι εύλογα και ίσως υπάρχουν στο μυαλό των παιδιών.
-Σε τι ηλικίας παιδιά απευθύνεται το βιβλίο;
8+ που λέμε εμείς στον χώρο του παιδικού! Αποφεύγουμε καμιά φορά να βάλουμε το ανώτατο ηλικιακό όριο γιατί ένα βιβλίο μπορεί να έχει πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης. Ένα μέρος τους απευθύνεται και σε παιδιά που έχουν διδαχθεί την Ελληνική Επανάσταση, στο σχολείο, το μεγαλύτερο μέρος του όμως λαμβάνει υπόψη του τις ανάγκες των παιδιών που ...παρελαύνουν κάθε 25η Μαρτίου χωρίς να έχουν διδαχθεί την Επανάσταση αλλά ούτε και Ιστορία.
- Τι δυσκολίες συνάντησες απευθυνόμενη σε αυτό το ηλικιακό κοινό;
Η βασική δυσκολία δεν είναι η απουσία γνώσεων. Φυσικά είναι και αυτό. Αλλά κυρίως η δυσκολία που έχουν τα μικρά παιδιά να συλλάβουν τον ιστορικό χρόνο. Το πριν και το μετά της ύπαρξής τους είναι ο παππούς και η γιαγιά και το μικρό αδερφάκι. Όλα κρίνονται βάσει του παρόντος χρόνου όπου απόλυτος πρωταγωνιστής είναι τα ίδια. Οπότε το «200 χρόνια πριν» είναι περίπου το ίδιο με την εποχή των δεινοσαύρων!
Ο τόπος είναι επίσης μία δύσκολη έννοια. Τόπος είναι το σπίτι, το σχολείο, ο τόπος που γεννήθηκε ο μπαμπάς και η μαμά και τον οποίο, αν είμαστε ανάμεσα στους τυχερούς, τον επισκεπτόμαστε τα καλοκαίρια, αλλά και πάλι, που βρίσκονται όλα αυτά στον χάρτη; Ιστορία χωρίς χάρτη γίνεται;
Οπότε χρόνος και τόπος, δυο βασικές συνιστώσες για να αντιληφθούμε την Ιστορία, ήταν σταυρόλεξα, γρίφοι, που προσπάθησα να λύσω με απλές λέξεις και τις εικόνες του Χρήστου Κούρτογλου.
Από το «μια φορά κι έναν καιρό» το παιδί εισέρχεται στο «εκεί και τότε». Τα ακούσματα που έχουν τα παιδιά για την Επανάσταση αλλά και για τους αυτοκράτορες του Βυζαντίου, ίσως, είναι μία βάση. Τα ακούσματα και οι εικόνες που έχουν τα παιδιά από την Ιστορία αξιοποιούνται ως βάση για να εισέλθουμε στον ιστορικό χρόνο.
- Αν όχι τα γεγονότα της Επανάστασης, τότε ποια θέματα θίγεις στο βιβλίο;
Μετά τα ζητήματα του χρόνου και του τόπου ερωτήματα όπως το «γιατί μετά 400 χρόνια σκλαβιάς επαναστάτησαν οι Έλληνες;» ή «τι συνέβαινε στον κόσμο τότε»; «Πώς ζούσαν οι Έλληνες πριν αλλά κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας;». Συντίθεται δηλαδή σιγά σιγά η διαδικασία που οδήγησε στην Επανάσταση με μία ματιά στη μακρά διάρκεια, στο «πριν», αλλά και στον έξω κόσμο. Συντίθεται η φυσιογνωμία της κοινωνίας, μιας κοινωνίας που ζει σε μια πολυεθνική αυτοκρατορία. Μιας κοινωνίας που αφυπνίζεται και αποκτά εθνική και επαναστατική συνείδηση συμμετέχοντας (αλλά και πρωτοπορώντας τελικά) στον επαναστατικό αναβρασμό της εποχής.
- Είναι μία τάση η θέαση της Ελληνικής επανάστασης ως διεθνούς γεγονότος; Ακολουθείς το ρεύμα;
Α, ναι. Δυο μεγάλα συνέδρια που έγιναν με αφορμή την Επέτειο των 200 χρόνων εστίαζαν στη διεθνή διάσταση της Ελληνικής Επανάστασης. Η έρευνα στρέφεται προς τα εκεί. Το ζητά η εποχή μας. Ζούμε σε μια παγκόσμια κοινότητα και έχουμε αντιληφθεί το αλληλένδετο των τάσεων και των ιδεών, έχουμε μάθει να εντάσσουμε το τοπικό στο παγκόσμιο. Ο Φιλελληνισμός φτάνει ως την Αμερική, ως την Αϊτή που είναι η πρώτη χώρα που αναγνωρίζει το ελεύθερο ελληνικό κράτος! Γιατί είναι και η ίδια είναι φρέσκια ως ελεύθερο κράτος Αφροαμερικανών. Αίφνης οι «σκλαβωμένοι» στις δυο πλευρές του Ατλαντικού συνομιλούν. Αυτά δεν αναφέρονται στο βιβλίο. Δεν είναι της ώρας. Εδώ λέμε τα βασικά. Αλλά ναι, έχουμε ένα μάτι στον κόσμο και στη σύγχρονη έρευνα.
- Στο βιβλίο συζητάς τους όρους «Έλληνας», «Ρωμιός», «Τούρκος», «Οθωμανός» και λες πως πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στη χρήση αυτών των λέξεων. Δεν είναι λίγο ψιλά γράμματα όλα αυτά για τα παιδιά;
Γι αυτό κι εγώ τα έχω ως «ψιλά γράμματα». Εννοώ πως υπάρχουν «κουτάκια γνώσεων, πληροφοριών, ιδεών και θεμάτων» που μπορεί ο αναγνώστης αν θέλει να τα ανοίξει ή να τα αφήσει κλειστά. Δηλαδή να τα διαβάσει ή να τα αγνοήσει γιατί είναι «ψιλά γράμματα». Είναι έκκεντρα στο κυρίως κείμενο. Υπάρχουν λοιπόν πολλά επίπεδα ανάγνωσης. Στη λογική του «κάνε κλικ για να μάθεις περισσότερα». Ή μην κάνεις κλικ. Απόλαυσε τις εικόνες, τα «μεγάλα γράμματα» κι αν θέλεις αναμετριέσαι και με τα ψιλά.
Η Ελληνική Επανάσταση (όπως και όλες οι Επαναστάσεις, προφανώς) είναι ένα σύνθετο γεγονός. Το σύγχρονο ελληνικό παιδικό βιβλίο γνώσης μας δίνει σταθερά δείγματα υψηλής ποιότητας τα τελευταία χρόνια. Το σύνθετο γεγονός δίνεται απλά αλλά όχι υπεραπλουστευμένα. Δίνεται μέσα από νέες οπτικές που ανταποκρίνονται στα ενδιαφέροντα του παιδιού που ζει σε μια ριζικά διαφορετική εποχή. Το παιδί σήμερα είναι εκτεθειμένο σε πλήθος πληροφοριών. Εκείνο που του λείπει είναι η βοήθεια στην πλοήγηση στον ωκεανό της πληροφορίας.
Με τέτοιου είδους βιβλία γνώσεων λέμε στα παιδιά: «Διάλεξε τι θέλεις να διαβάσεις και τι όχι, φτιάξε την πορεία σου στο βιβλίο.»
Τα ψιλά γράμματα λοιπόν είναι ένα μονοπάτι. Αν θέλεις το παίρνεις.
Μιλώντας με σοβαρούς επιστήμονες, όπως οι καθηγητές Νικηφόρος Διαμαντούρος και Κώστας Κωστής, κατάλαβα πόσο προσεκτική έπρεπε να είμαι με τις λέξεις που χρησιμοποιώ. Τα ζητήματα ταυτότητας είναι σύνθετα. Δεν ήθελα ούτε να τα αγνοήσω ούτε να βαρύνω το κείμενο υπέρμετρα. Οπότε δημιούργησα μονοπάτια εξειδικευμένης γνώσης.
-Τελικά όμως μήπως χάνεται ο βασικός στόχος της διδασκαλίας της Ιστορίας στα παιδιά, που είναι η καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης; Δεν θέλεις να αισθανθούν εθνικά υπερήφανοι οι αναγνώστες σου; Πώς θα συμβεί αυτό χωρίς την αφήγηση της Αγίας Λαύρας και της θυσίας του Αθανάσιου Διάκου;
Ομολογώ ότι κι εγώ έμαθα πολλά, άλλαξα και αναθεώρησα πολλές από τις βεβαιότητές μου για την Επανάσταση, γράφοντας αυτό το βιβλίο. Υπερηφάνεια, ναι, βεβαίως. Πιστεύω ότι την αξίζουμε κι εμείς, να την αισθανόμαστε για τον έθνος μας, όπως και όλα τα έθνη. Τα θέμα είναι ότι αισθάνεσαι διπλά και τρίδιπλα υπερήφανος για τον Αθανάσιο Διάκο όταν ενώνεις το νήμα της θυσίας του με τα πρώτα Συντάγματα της Επαναστατημένης Ελλάδας. Ήρωες που αναλήφθηκαν στους ουρανούς (αναφέρομαι στο ομώνυμο έργο του Κωνσταντίνου Παρθένη) δίπλα σε πρωτοπόρους του πολιτικού στοχασμού της εποχής, όπως ο Κοραής, που συνομιλούσαν με τη διεθνή ελίτ. Ο Κοραής αλληλογραφούσε με τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, τον Τόμας Τζέφερσον, και συζητούσαν τα περί Συντάγματος.
Και από δίπλα οι ανώνυμοι Έλληνες που έδωσαν τη ζωή τους ή είδαν τον τόπο τους να καταστρέφεται ξανά και ξανά. Ώσπου έφτασε ο Καποδίστριας με τις πατάτες του...
Συγχωρέσετε μου το αστείο. Αλλά θέλω να πω ότι τάσσομαι σαφώς υπέρ της ανάγκης καλλιέργειας της εθνικής υπερηφάνειας μέσα από την προσέγγιση της Ιστορίας. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι η υπερηφάνεια πρέπει να πηγάζει από μια μονοδιάστατη ανάγνωση ηρωικών γεγονότων.
Αλλά θα την πω την αμαρτία μου. Στο βιβλίο δε μίλησα για τις εμφύλιες διαμάχες. Τελικά πρέπει να αποφασίσεις τι κρατάς και τι παραλείπεις. Σκοπός μια συναισθηματικά πλούσια αλλά και κριτική προσέγγιση της Επανάστασης.
Οι εκρηκτικών χρωμάτων εικόνες του Κούρτογλου μας θυμίζουν ότι ερωτήματα για τη γενεσιουργό συνθήκη του σύγχρονου ελληνικού κράτους θα είναι πάντα ζέοντα, ενδιαφέροντα, εκρηκτικά.
more...