Γεράσιμος Ρηγάτος: Ο κατά της ελονοσίας εθνικός αγών Μπορεί...
Γεράσιμος Ρηγάτος: Ο κατά της ελονοσίας εθνικός αγών
Μπορεί στις νεότερες γενιές η λέξη ελονοσία να δηλώνει γενικά και αόριστα κάποια αρρώστια των περασμένων δεκαετιών. Ίσως ορισμένοι να θυμούνται τη σχέση της με τα έλη, τα στάσιμα νερά και τα κουνούπια. Κάποιοι μπορεί να έχουν ακουστά ή να έχουν δει τους ψεκασμούς με εντομοκτόνα, όσο ακόμα τα έντομα είναι στο στάδιο της προνύμφης. Στην Ελλάδα η ελονοσία δεν αποτελεί σήμερα υγειονομικό πρόβλημα όπως συνέβαινε παλαιότερα, ή εξακολουθεί ακόμα να συμβαίνει σε πολλές χώρες του τρίτου κόσμου. Με αφορμή την 25η Απριλίου, Παγκόσμια Ημέρα Ελονοσίας συζητούμε σχετικά με τον γιατρό και συγγραφέα Γεράσιμο Ρηγάτο, επίκουρο Καθηγητή Ογκολογίας και ιατροϊστορικό.
-Το νόσημα ήταν γνωστό κατά την αρχαιότητα;
Ο Ιπποκράτης γνωρίζει το νόσημα και διαχωρίζει τα είδη του πυρετού που συνδεόταν με την ελονοσία. Αναφέρει τον τριταίο, τον τεταρταίο, τους διαλείποντες, τους συνεχείς, τους αμφημερινούς πυρετούς και τα ρίγη που τους συνόδευαν. Γνωρίζει ακόμα τη σχέση των πυρετών αυτών – δηλαδή του νοσήματος που τους προκαλεί –με τα έλη. Ήταν λοιπόν γνωστό το νόσημα καθώς και οι επιπτώσεις του, τα ρίγη και ο πυρετός, η διόγκωση του σπληνός κ.α., που είχαν σοβαρές επιπτώσεις στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Ο Άγγλος ιατρός Jones, ένας από τους ερευνητές της ιατρικής ιστορίας, αποδίδει στην ελονοσία την παρακμή της αρχαίας Ελλάδας. Άλλοι αποδίδουν στο ίδιο αίτιο και την μετέπειτα πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κατά τον 4ο αιώνα μ. Χ.
-Πώς εξελίχθηκε το νόσημα στο χρόνο;
Για αιώνες αποτελούσε σοβαρό πρόβλημα και όχι μόνο στη χώρα μας. Το ίδιο υπέφεραν και όλες οι μεσογειακές χώρες και άλλοι λαοί σε όλες τις ηπείρους. Το 1557 μεγάλη πανδημία έπληξε όλη την Ευρώπη, ενώ επιδημίες αναπτύσσονταν διαδοχικά τα επόμενα χρόνια σε διάφορες χώρες, μέχρι τον 18ο αιώνα. Οι άνθρωποι της εποχής – και οι γιατροί – απέδιδαν το νόσημα στο ελογενές μίασμα. Δηλαδή στις δύσοσμες αναθυμιάσεις των «σηπομένων υδάτων», των νερών που βάλτωναν και που μέσα τους σάπιζαν τα φυτά και αναπτύσσονταν τα κουνούπια. Σ’ αυτή την αντίληψη οφείλεται και το διεθνές (λατινογενές) όνομα της νόσου ως malaria (malearia, κακός αέρας). Αυτό καθεαυτό όμως το αίτιο της νόσου, το μικρόβιο πλασμώδιο, ήταν ένα πρωτόζωο, που ανακάλυψε ο Alf. Laveran(1845-1922) ερευνώντας τα πρωτόζωα στην Αλγερία. Γι’ αυτό, εκτός από το βραβείο Nobel που του απενεμήθηκε, το όνομά του συμπληρώνει πάντα το πρωτόζωο της ελονοσίας – πλασμώδιο του Λαβεράν.
-Πως συνδέθηκε το πλασμώδιο με την ελονοσία;
Είναι η συνέχεια των ερευνών, με σκοπό τη μελέτη του κύκλου του πλασμωδίου στο αίμα. Την ανακάλυψη του Laveran ακολούθησε πλήθος πειραμάτων που σκοπό είχαν την μελέτη του κύκλου του πλασμωδίου στο αίμα. Ο Βρετανός RonaldRoss (1857-1932) που ασχολήθηκε με τη μελέτη αυτή αντιμετώπισε μεγάλη δυσπιστία από τους συναδέλφους του και κάλυψε ο ίδιος τις δαπάνες της έρευνας με δικά του χρήματα. Το 1897 κατόρθωσε να αποδείξει ότι τα πλασμώδια μεταφέρονται στην κυκλοφορία του αίματος με το τσίμπημα των θηλυκών κουνουπιών, στη συνέχεια δε καταστρέφουν τα ερυθρά αιμοσφαίρια προκαλώντας ρίγη, πυρετό, αναιμία, διόγκωση του σπληνός, κάποτε και τον θάνατο. Για τις μελέτες του ο Ross τιμήθηκε το 1902 με το βραβείο Nobel Ιατρικής και Φυσιολογίας. Ο ίδιος ανέπτυξε, επιπλέον, μαθηματικά μοντέλα σχετικά με την επιδημιολογία λοιμωδών νοσημάτων όπως η ελονοσία, που αργότερα βοήθησαν και στην πρόβλεψη της διάδοσης και της ανάπτυξης στο κοινό πολλών μικροβιακών ασθενειών.
-Η ελονοσία στη νεότερη Ελλάδα;
Η Ελλάδα υπέφερε πολύ από την ελονοσία, λόγω ύπαρξης ελών και άλλων στάσιμων νερών, αλλά και εξ αιτίας γενικότερα κακών υγειονομικών συνθηκών. Έχει υπολογισθεί πως κάθε καλοκαίρι νοσούσε το ένα τρίτο του πληθυσμού, με βαρύτατες επιπτώσεις στην κοινωνία, την παραγωγή, τις εργασίες κλπ. Υγειονομικά στοιχεία που μας δίνουν οι σπουδαίοι ελονοσιολόγοι της εποχής Κων. Σάββας (1861-1929) και Ιωάν. Καρδαμάτης (1859-1939) αναφέρουν τα εξής για την περίοδο 1905-1908: Στο Νομό Λαρίσης υπήρχαν 83.525 στρέματα ελών. Η ελονοσία είχε προσβάλλει το 60 % του πληθυσμού της επαρχίας Φαρσάλων, που αναφέρεται ως η δεύτερη μεγαλύτερη νοσηρότητα, με πρώτη της Μεγαλόπολης με 62% και τρίτη της περιοχής της Τριχωνίδας με 57,5%. Το ίδιο υψηλές νοσηρότητες αναφέρονται σε περιοχές της Αττικής.
-Άλλες ενδιαφέρουσες μαρτυρίες;
Σας μεταφέρω την εικόνα που αντίκρυσε ο αγροτιστής Μαρίνος Αντύπας (1872-1907) και την οποία περιέγραψε στη δίκη του με τσιφλικά το 1906: «Με πόσην χαράν και ελπίδα ανήλθον εις τα ιερά του Ολύμπου Τέμπη όπου η ελληνική ποίησις και σοφία προώρισται να κατοικώσιν οι θεοί και οι ήρωες και όπου οι σημερινοί τυραννίσκοι απαιτούσι να ενδιαιτώνται και να κύπτωσιν οι Έλληνες ως είλωτες και δούλοι. Έλληνες αδελφοί μας γυμνοί και κάτισχνοι, εφ’ ων τα οστά μόνον και η επιδερμίς προσκολλώνται, χρησιμεύουσιν ως τα φορτηγά ζώα των ημεδαπών τυράννων, εν ω η ασπλαχνία παρεσκεύασε την γενικήνμετανάστευσιν των Ελλήνων…».
Χαρακτηριστικές και οι φράσεις των δύο πρωτεργατών του ανθελονοσιακού αγώνα και της έρευνας της ελονοσίας:
«Η ελονοσία είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της πατρίδος μας». (Κ. Σάββας)
«Ο κατά της ελονοσίας αγών, ουδενός άλλου εθνικού [αγώνος] υπολείπεται». (Ι. Καρδαμάτης).
-Η συνέχεια τα επόμενα χρόνια;
Το 1913, σε σύνολο τότε 2.500.000 πληθυσμού νόσησαν 770.000 καθώς υπήρχαν περισσότερα από 600 έλη με συνολική έκταση 850.000 στρέμματα. Το 1936 η ελονοσία αποτελούσε τη 10η αιτία θανάτου με πρώτη τις λοιμώξεις των πνευμόνων και δεύτερη τη φυματίωση. Η ελονοσία κόστιζε 54 ζωές ανά 100.000 κατοίκων, όσες –τότε- και το σύνολο των καρκίνων. Τη δεκαετία του ’50 (1950-59) οι καρκίνοι είχαν ανέβει στη δεύτερη θέση (90 θάνατοι ανά 100.000 πληθυσμού), ενώ η ελονοσία έπεφτε σταδιακά, ραγδαία δε από τις αρχές της δεκαετίας του εξήντα.
-Πως συντελέσθηκε αυτή η πτώση;
Η πτώση επιτεύχθηκε με σύνολο υγειονομικών μέτρων. Το κυριότερο από αυτά ήταν η εξάλειψη των βιοτόπων των κουνουπιών, με τη σταδιακή αποξήρανση των ελών και την αποστράγγιση κάθε τόπου στάσιμου νερού. Σημαντική ήταν και η συμβολή του ψεκασμού στάσιμων νερών, όπου δεν είχε γίνει αποστράγγιση, όταν τα κουνούπια ήταν ακόμα στο στάδιο της προνύμφης. Επικουρικό ρόλο έπαιξε επίσης η λήψη μέτρων προστασίας σε ατομική βάση με εντομοαπωθητικά σώματος και χώρου, η χρήση κουνουπιέρας στα κρεβάτια κλπ. Όμως οι μετακινήσεις ομάδων από διάφορους τόπους όπου ενδημούν άλλα είδη κουνουπιών, η κλιματική αλλαγή κλπ. θα μπορούσαν ενδεχομένως στο μέλλον να δημιουργήσουν και πάλι συναφή προβλήματα.
more...
Μπορεί στις νεότερες γενιές η λέξη ελονοσία να δηλώνει γενικά και αόριστα κάποια αρρώστια των περασμένων δεκαετιών. Ίσως ορισμένοι να θυμούνται τη σχέση της με τα έλη, τα στάσιμα νερά και τα κουνούπια. Κάποιοι μπορεί να έχουν ακουστά ή να έχουν δει τους ψεκασμούς με εντομοκτόνα, όσο ακόμα τα έντομα είναι στο στάδιο της προνύμφης. Στην Ελλάδα η ελονοσία δεν αποτελεί σήμερα υγειονομικό πρόβλημα όπως συνέβαινε παλαιότερα, ή εξακολουθεί ακόμα να συμβαίνει σε πολλές χώρες του τρίτου κόσμου. Με αφορμή την 25η Απριλίου, Παγκόσμια Ημέρα Ελονοσίας συζητούμε σχετικά με τον γιατρό και συγγραφέα Γεράσιμο Ρηγάτο, επίκουρο Καθηγητή Ογκολογίας και ιατροϊστορικό.
-Το νόσημα ήταν γνωστό κατά την αρχαιότητα;
Ο Ιπποκράτης γνωρίζει το νόσημα και διαχωρίζει τα είδη του πυρετού που συνδεόταν με την ελονοσία. Αναφέρει τον τριταίο, τον τεταρταίο, τους διαλείποντες, τους συνεχείς, τους αμφημερινούς πυρετούς και τα ρίγη που τους συνόδευαν. Γνωρίζει ακόμα τη σχέση των πυρετών αυτών – δηλαδή του νοσήματος που τους προκαλεί –με τα έλη. Ήταν λοιπόν γνωστό το νόσημα καθώς και οι επιπτώσεις του, τα ρίγη και ο πυρετός, η διόγκωση του σπληνός κ.α., που είχαν σοβαρές επιπτώσεις στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Ο Άγγλος ιατρός Jones, ένας από τους ερευνητές της ιατρικής ιστορίας, αποδίδει στην ελονοσία την παρακμή της αρχαίας Ελλάδας. Άλλοι αποδίδουν στο ίδιο αίτιο και την μετέπειτα πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κατά τον 4ο αιώνα μ. Χ.
-Πώς εξελίχθηκε το νόσημα στο χρόνο;
Για αιώνες αποτελούσε σοβαρό πρόβλημα και όχι μόνο στη χώρα μας. Το ίδιο υπέφεραν και όλες οι μεσογειακές χώρες και άλλοι λαοί σε όλες τις ηπείρους. Το 1557 μεγάλη πανδημία έπληξε όλη την Ευρώπη, ενώ επιδημίες αναπτύσσονταν διαδοχικά τα επόμενα χρόνια σε διάφορες χώρες, μέχρι τον 18ο αιώνα. Οι άνθρωποι της εποχής – και οι γιατροί – απέδιδαν το νόσημα στο ελογενές μίασμα. Δηλαδή στις δύσοσμες αναθυμιάσεις των «σηπομένων υδάτων», των νερών που βάλτωναν και που μέσα τους σάπιζαν τα φυτά και αναπτύσσονταν τα κουνούπια. Σ’ αυτή την αντίληψη οφείλεται και το διεθνές (λατινογενές) όνομα της νόσου ως malaria (malearia, κακός αέρας). Αυτό καθεαυτό όμως το αίτιο της νόσου, το μικρόβιο πλασμώδιο, ήταν ένα πρωτόζωο, που ανακάλυψε ο Alf. Laveran(1845-1922) ερευνώντας τα πρωτόζωα στην Αλγερία. Γι’ αυτό, εκτός από το βραβείο Nobel που του απενεμήθηκε, το όνομά του συμπληρώνει πάντα το πρωτόζωο της ελονοσίας – πλασμώδιο του Λαβεράν.
-Πως συνδέθηκε το πλασμώδιο με την ελονοσία;
Είναι η συνέχεια των ερευνών, με σκοπό τη μελέτη του κύκλου του πλασμωδίου στο αίμα. Την ανακάλυψη του Laveran ακολούθησε πλήθος πειραμάτων που σκοπό είχαν την μελέτη του κύκλου του πλασμωδίου στο αίμα. Ο Βρετανός RonaldRoss (1857-1932) που ασχολήθηκε με τη μελέτη αυτή αντιμετώπισε μεγάλη δυσπιστία από τους συναδέλφους του και κάλυψε ο ίδιος τις δαπάνες της έρευνας με δικά του χρήματα. Το 1897 κατόρθωσε να αποδείξει ότι τα πλασμώδια μεταφέρονται στην κυκλοφορία του αίματος με το τσίμπημα των θηλυκών κουνουπιών, στη συνέχεια δε καταστρέφουν τα ερυθρά αιμοσφαίρια προκαλώντας ρίγη, πυρετό, αναιμία, διόγκωση του σπληνός, κάποτε και τον θάνατο. Για τις μελέτες του ο Ross τιμήθηκε το 1902 με το βραβείο Nobel Ιατρικής και Φυσιολογίας. Ο ίδιος ανέπτυξε, επιπλέον, μαθηματικά μοντέλα σχετικά με την επιδημιολογία λοιμωδών νοσημάτων όπως η ελονοσία, που αργότερα βοήθησαν και στην πρόβλεψη της διάδοσης και της ανάπτυξης στο κοινό πολλών μικροβιακών ασθενειών.
-Η ελονοσία στη νεότερη Ελλάδα;
Η Ελλάδα υπέφερε πολύ από την ελονοσία, λόγω ύπαρξης ελών και άλλων στάσιμων νερών, αλλά και εξ αιτίας γενικότερα κακών υγειονομικών συνθηκών. Έχει υπολογισθεί πως κάθε καλοκαίρι νοσούσε το ένα τρίτο του πληθυσμού, με βαρύτατες επιπτώσεις στην κοινωνία, την παραγωγή, τις εργασίες κλπ. Υγειονομικά στοιχεία που μας δίνουν οι σπουδαίοι ελονοσιολόγοι της εποχής Κων. Σάββας (1861-1929) και Ιωάν. Καρδαμάτης (1859-1939) αναφέρουν τα εξής για την περίοδο 1905-1908: Στο Νομό Λαρίσης υπήρχαν 83.525 στρέματα ελών. Η ελονοσία είχε προσβάλλει το 60 % του πληθυσμού της επαρχίας Φαρσάλων, που αναφέρεται ως η δεύτερη μεγαλύτερη νοσηρότητα, με πρώτη της Μεγαλόπολης με 62% και τρίτη της περιοχής της Τριχωνίδας με 57,5%. Το ίδιο υψηλές νοσηρότητες αναφέρονται σε περιοχές της Αττικής.
-Άλλες ενδιαφέρουσες μαρτυρίες;
Σας μεταφέρω την εικόνα που αντίκρυσε ο αγροτιστής Μαρίνος Αντύπας (1872-1907) και την οποία περιέγραψε στη δίκη του με τσιφλικά το 1906: «Με πόσην χαράν και ελπίδα ανήλθον εις τα ιερά του Ολύμπου Τέμπη όπου η ελληνική ποίησις και σοφία προώρισται να κατοικώσιν οι θεοί και οι ήρωες και όπου οι σημερινοί τυραννίσκοι απαιτούσι να ενδιαιτώνται και να κύπτωσιν οι Έλληνες ως είλωτες και δούλοι. Έλληνες αδελφοί μας γυμνοί και κάτισχνοι, εφ’ ων τα οστά μόνον και η επιδερμίς προσκολλώνται, χρησιμεύουσιν ως τα φορτηγά ζώα των ημεδαπών τυράννων, εν ω η ασπλαχνία παρεσκεύασε την γενικήνμετανάστευσιν των Ελλήνων…».
Χαρακτηριστικές και οι φράσεις των δύο πρωτεργατών του ανθελονοσιακού αγώνα και της έρευνας της ελονοσίας:
«Η ελονοσία είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της πατρίδος μας». (Κ. Σάββας)
«Ο κατά της ελονοσίας αγών, ουδενός άλλου εθνικού [αγώνος] υπολείπεται». (Ι. Καρδαμάτης).
-Η συνέχεια τα επόμενα χρόνια;
Το 1913, σε σύνολο τότε 2.500.000 πληθυσμού νόσησαν 770.000 καθώς υπήρχαν περισσότερα από 600 έλη με συνολική έκταση 850.000 στρέμματα. Το 1936 η ελονοσία αποτελούσε τη 10η αιτία θανάτου με πρώτη τις λοιμώξεις των πνευμόνων και δεύτερη τη φυματίωση. Η ελονοσία κόστιζε 54 ζωές ανά 100.000 κατοίκων, όσες –τότε- και το σύνολο των καρκίνων. Τη δεκαετία του ’50 (1950-59) οι καρκίνοι είχαν ανέβει στη δεύτερη θέση (90 θάνατοι ανά 100.000 πληθυσμού), ενώ η ελονοσία έπεφτε σταδιακά, ραγδαία δε από τις αρχές της δεκαετίας του εξήντα.
-Πως συντελέσθηκε αυτή η πτώση;
Η πτώση επιτεύχθηκε με σύνολο υγειονομικών μέτρων. Το κυριότερο από αυτά ήταν η εξάλειψη των βιοτόπων των κουνουπιών, με τη σταδιακή αποξήρανση των ελών και την αποστράγγιση κάθε τόπου στάσιμου νερού. Σημαντική ήταν και η συμβολή του ψεκασμού στάσιμων νερών, όπου δεν είχε γίνει αποστράγγιση, όταν τα κουνούπια ήταν ακόμα στο στάδιο της προνύμφης. Επικουρικό ρόλο έπαιξε επίσης η λήψη μέτρων προστασίας σε ατομική βάση με εντομοαπωθητικά σώματος και χώρου, η χρήση κουνουπιέρας στα κρεβάτια κλπ. Όμως οι μετακινήσεις ομάδων από διάφορους τόπους όπου ενδημούν άλλα είδη κουνουπιών, η κλιματική αλλαγή κλπ. θα μπορούσαν ενδεχομένως στο μέλλον να δημιουργήσουν και πάλι συναφή προβλήματα.
more...