Ιάκωβος Μιχαηλίδης: «Η Παλιγγενεσία ρηγμάτωσε κατεστημένες δομές»...
Ιάκωβος Μιχαηλίδης: «Η Παλιγγενεσία ρηγμάτωσε κατεστημένες δομές»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΓΙΩΡΓΟ ΚΙΟΥΣΗ
«Διακόσια χρόνια μετά την Παλιγγενεσία των Ελλήνων διαπιστώνω με θλίψη ότι πολιτικές και κοινωνικές ομάδες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το κράτος και την εξουσία ως λάφυρο και επιχειρούν να τα κατακτήσουν προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα του πελατειακού δικτύου τους. Αυτή η συμπεριφορά, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί με επιχειρήματα ψυχολογικά περί των ελαττωμάτων της ελληνικής φυλής ούτε με αναγωγή στα δεδομένα της Τουρκοκρατίας. Πρόκειται για άλλοθι που χρησιμοποιούνται προκειμένου να αποπροσανατολισθεί η συζήτηση και να μεταφερθούν οι ευθύνες κάπου αλλού».
Μιλάμε με τον Ιάκωβο Δ. Μιχαηλίδη, με αφορμή το βιβλίο του «Εσωτερικές έριδες και διενέξεις στα χρόνια του Αγώνα» εκδόσεις Μεταίχμιο. Σε αυτό ο καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ, εστιάζει στις εμφύλιες αντιπαραθέσεις στη διάρκεια της Παλιγγενεσίας των Ελλήνων σε μια προσπάθεια να ανιχνεύσει τα αίτια και να αποτιμήσει τη σημασία και τις επιπτώσεις τους.
-Κύριε καθηγητά στο νέο σας βιβλίο για τις εσωτερικές έριδες αναφέρετε πως η μετάβαση γεγονότων προξένησε ριζικές ανατροπές και επανακαθορισμό του ελληνικού κόσμου. Ποιοί κόσμοι συγκρούστηκαν;
Στη διάρκεια των Εμφυλίων συγκρούσεων της Ελληνικής Επανάστασης εξωτερικεύθηκαν και συγκρούσθηκαν μεταξύ τους παραδοσιακές και αναδυόμενες δυνάμεις του υπόδουλου Ελληνισμού. Από τη μια ο κόσμος της Τουρκοκρατίας με τους εκπροσώπους του, τους Φαναριώτες, τους Κοτζαμπάσηδες, τους Κληρικούς και από την άλλη οι νέες πολιτικές δυνάμεις που αναδείχθηκαν μέσα από τις φλόγες του Αγώνα, οι καπεταναίοι, τα στελέχη της Φιλικής Εταιρείας και οι «φραγκοφορεμένοι καλαμαράδες» που πήγαν στην ελληνική χερσόνησο προκειμένου να διεκδικήσουν μερίδιο στην αναδυόμενη εξουσία. Η Επανάσταση αποτελεί την περίοδο της μετάβασης από μια προνεοτερική σε μια νεοτερική κοινωνία και στη διάρκειά της ήταν λογικό να συγκρουσθούν οι αντιτιθέμενες πολιτικέ και κοινωνικές ομάδες, πολλές από τις οποίες δυσκολεύονταν να προσαρμοσθούν στα νέα δεδομένα.
- Η Επανάσταση πριν παρέλθει εξάμηνο είχε γεμίσει με στίφη Αληπασάδων;
Η έκφραση αυτή θέλει να δείξει πως από τους πρώτους κιόλας μήνες της Εθνεγερσίας εμφανίσθηκαν επίδοξοι μνηστήρες, διεκδικητές της εξουσίας ανάμεσα στους επαναστατημένους Έλληνες. Τα κίνητρα όλων αυτών δεν ήταν πάντοτε ευγενή και υψηλά, καθώς ανάμεσά τους υπήρχαν κάποιοι οι οποίοι επιθυμούσαν να ασκήσουν την εξουσία με αυταρχικό τρόπο.
-Οι έριδες ξεκινούν το 1821 με την υποδοχή του Υψηλάντη στα Βέρβαινα;
Η άφιξη του Δημήτριου Υψηλάντη στην επαναστατημένη Ελλάδα τον Ιούνιο του 1821 ως εκπροσώπου του αδελφού του Αλέξανδρου, επικεφαλής της Φιλικής Εταιρείας, λειτούργησε καταλυτικά για την εκδήλωση των αντιθέσεων που προϋπήρχαν στους κόλπους των Ελλήνων επαναστατών. Ο Δημήτριος Υψηλάντης έγινε δεκτός από τους καπεταναίους, που είχαν ως αρχηγό τους τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Αντίθετα, οι πρόκριτοι τον αντιμετώπισαν με καχυποψία, η οποία μεγάλωσε σταδιακά, μετά την αποτυχία του κινήματος στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, η οποία διέλυσε τον μύθο της ύπαρξης μιας μεγάλης δύναμης που θα βοηθούσε τους Έλληνες. Η διάψευση αυτή αποδυνάμωσε την επιρροή του Αλέξανδρου Υψηλάντη και οδήγησε εν τέλει και στην περιθωριοποίηση του αδελφού του Δημήτριου.
-Η απουσία κεντρικής διοίκησης λειτούργησε διαλυτικά στο εσωτερικό των Ελλήνων;
Η απουσία κεντρικής διοίκησης υπήρξε ταυτόχρονα το αίτιο αλλά και το αποτέλεσμα των εμφυλίων συρράξεων ανάμεσα στου Έλληνες. Ο κατακερματισμένος γεωγραφικά και κοινωνικά ελληνικός χώρος δεν είχε επιτρέψει την πολιτική ενοποίηση του υπόδουλου Ελληνισμού ευνοώντας τη ρηγμάτωση στο εσωτερικό τους. Αυτές οι διαιρέσεις εκφράσθηκαν στη διάρκεια της Επανάστασης προκαλώντας σημαντικά προβλήματα στη διαχείριση του Ελληνικού Ζητήματος και προκαλώντας νέα ρήγματα ανάμεσα στους επαναστάτες.
-Έπαιξε ρόλο η αδυναμία του Δημήτριου Υψηλάντη να επιβάλει ηγεμονική παρουσία; Δεν εξελίχθηκε σε «Τζόρτζ Ουάσιγκτον της Ελλάδας»;
Ο Δημήτριος Υψηλάντης είναι μία από τις πιο ευγενικές προσωπικότητες της Ελληνικής Επανάστασης, Γεννημένος σε μια αρχοντική φαναριώτικη οικογένεια, έλαβε εξαιρετική παιδεία και ανατροφή. Οι πολιτικές δολοπλοκίες και οι παλινδρομήσεις του ήταν άγνωστες και τον απωθούσαν. Ήταν ένας αγνός ιδεολόγος που μπήκε στην Επανάσταση προκειμένου να δει την πατρίδα του ελεύθερη. Δεν έδειξε εξαρχής καμία διάθεση να ενταχθεί σε στρατόπεδα και να εμπλακεί σε ίντριγκες και δολοπλοκίες. Αν ήθελε θα μπορούσε να το είχε κάνει, τουλάχιστον στην αρχή της Επανάστασης, όταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και οι άλλοι οπλαρχηγοί του πρόσφεραν απλόχερα τη στήριξή τους, Δεν το έκανε, όμως, συνειδητά. Αντίθετα προτίμησε να παραμείνει έως το τέλος της ζωής του ένας απλός αγωνιστής για το καλό του Έθνους.
-Δικαίως αποκαλούσε τους προεστούς Τουρκολάτρες;
Ο Δημήτριος Υψηλάντης δεν είχε γνώση της ελληνικής πραγματικότητας, αφού είχε γεννηθεί στην Τσαρική Ρωσία. Έτσι, μοιραία όταν έφθασε στην επαναστατημένη Ελλάδα τον ξένισαν συμπεριφορές και καταστάσεις τις οποίες δεν γνώριζε. Ενοχλήθηκε από τη συμπεριφορά των προκρίτων οι οποίοι τον υπονόμευαν. Η έκφρασή του αυτή είναι εκδηλωτική της δυσαρέσκειάς του για τη συμπεριφορά των κοτζαμπάσηδων. Δεν είναι, όμως, απολύτως ακριβής, αφού πολλοί προεστοί προσέφεραν εξίσου στον αγώνα για την ελευθερία της πατρίδας.
-Μετά την άλωση της Τριπολιτσάς διαιρέθηκαν ακόμη περισσότερο πολιτικοί και στρατιωτικοί;
Όσο περνούσαν οι μήνες, τόσο μεγάλωνε το ρήγμα ανάμεσα σε πολιτικούς και στρατιωτικούς στον επαναστατημένο Ελληνισμό. Μάλιστα μετά την πτώση της Τριπολιτσάς κορυφώθηκαν οι μεταξύ τους διενέξεις, ενόψει και της σύγκλησης της Πρώτης Εθνοσυνέλευσης στην Επίδαυρο, τον Δεκέμβριο 1821-Ιανουάριο 1822.
-Στις κομματικές ραδιουργίες εμπλεκόταν και ο Παλαιών Πατρών Γερμανός;
Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός υπήρξε μία από τις πιο νηφάλιες μορφές της Επανάστασης. Όταν ξέσπασε ο πρώτος Εμφύλιος Πόλεμος, βρισκόταν στο δρόμο της επιστροφής από την ιταλική χερσόνησο όπου είχε μεταβεί για να εξασφαλίσει υλική και βοήθεια για τους αγωνιζόμενους Έλληνες. Άμα τη επιστροφή του προσπάθησε να συμβιβάσει τις αντιμαχόμενες πλευρές. Συνέπεσε δε η επάνοδός του με την έκρηξη του δεύτερου Εμφυλίου Πολέμου στη διάρκεια του οποίου διώχθηκε και ο ίδιος από τις κυβερνητικές δυνάμεις Στερεοελλαδιτών και Υδραίων με αποτέλεσμα να κλονιστεί η υγεία του.
-Το 1823 η ύπαρξη δυο κυβερνήσεων σε Ναύπλιο και Κρανίδι γενίκευσε τη σύγχυση;
Η συγκρότηση δύο κυβερνήσεων εντός του 1823 υπήρξε η κορύφωση του πρώτου Εμφυλίου Πολέμου, ανάμεσα σε καπεταναίους και πολιτικούς. Ο πόλεμος εκείνος ονομάσθηκε «ο πόλεμος του Κολοκοτρώνη», αφού ο Μοραΐτης οπλαρχηγός υπήρξε το κεντρικό πρόσωπο της διαμάχης. Η πρώτη εκείνη διένεξη έληξε τελικά με την ήττα του Κολοκοτρώνη και της ομάδας του. Καθοριστικό ρόλο σε αυτό έπαιξαν τα χρήματα του πρώτου αγγλικού δανείου τα οποία έφθασαν στην επαναστατημένη Ελλάδα τους πρώτους μήνες του 1824.
-Η ενοχοποίηση του Καραϊσκάκη από τον Μαυροκορδάτο δημιούργησε άλλα δεδομένα στην Επανάσταση;
Η σύγκρουση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου με τον «γιό της καλογριάς», τον Γεώργιο Καραϊσκάκη εντάσσεται στην προσπάθεια των πολιτικών να περιθωριοποιήσουν και να ελέγξουν τους στρατιωτικούς στη διάρκεια της Επανάστασης. Ο ευκολότερος τρόπος περιθωριοποίησης των οπλαρχηγών ήταν η κατηγορία σε βάρος τους για καπάκια, δοσοληψίες δηλαδή με τους Τούρκους, κάτι αρκετά συχνό στη γκρίζα ζώνη της εποχής. Ο Καραϊσκάκης όμως δεν ήταν ο οποιοσδήποτε οπλαρχηγός για να εξουδετερωθεί τόσο εύκολα. Έτσι εκείνη η προσπάθεια, παρά την ταλαιπωρία στην οποία τον υπέβαλλε, κατέρρευσε τελικά οδηγώντας στην αποκατάστασή του.
-Η φυλάκιση του Κολοκοτρώνη στην Ύδρα γιγάντωσε τον διχασμό;
Η φυλάκιση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και αρκετών άλλων Πελοποννησίων προκρίτων και καπεταναίων στην Ύδρα υπήρξε η κορύφωση του δεύτερου Εμφυλίου Πολέμου. Σήμαινε την επικράτηση των κυβερνητικών, Στερεοελλαδιτών και Υδραίων. Ωστόσο, αποδείχθηκε πύρρειος νίκη τους, αφού την ίδια στιγμή ο Ιμπραήμ πασάς επικεφαλής του τουρκοαιγυπτιακού στόλου, αφού έκαψε την Κάσο και τα Ψαρά, αποβιβάστηκε στο Μοριά έχοντας την εντολή αν μην αφήσει τίποτε όρθιο. Σύντομα αποδείχθηκε πόσο λανθασμένη ήταν η εξορία και η φυλάκιση των Μοραϊτών στην Ύδρα, γεγονός που υποχρέωσε την κυβέρνηση, τον Μάιο του 1825, να παραχωρήσει αμνηστία και να τους απελευθερώσει.
-Μετά τον Κωλέττη ο Παπαφλέσσας ήταν ο βιαιότερες διώκτης των Πελοποννήσιων αρχηγών;
Ο Γρηγόριος Δικαίος με την ιδιότητα του Μινίστρου επί των Εσωτερικών, υπήρξε ένας από τους ελάχιστους Μοραΐτες που πήρε το μέρος των Ρουμελιωτών και των Υδραίων στη διάρκεια του δεύτερου Εμφυλίου Πολέμου. Ακόμη και σήμερα εντυπωσιάζει το σκληρό λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί σε βάρος των συντοπιτών του. Σίγουρα εκείνη η στάση του υπήρξε η πιο δυσφημιστική για την εικόνα του. Προφανώς το αντιλήφθηκε και ο ίδιος και ουσιαστικά εξιλεώθηκε για τις πράξεις του με την ηρωική όσο και τραγική αντίστασή του στο Μανιάκι εναντίον του Ιμπραήμ.
-Το αγγλικόν χρυσίον επιδαψίλευσε τίτλους, αξιώματα και εξαγορά συνειδήσεων στον Αγώνα;
Τα χρήματα του πρώτου αγγλικού δανείου, όσα από αυτά έφθασαν τελικά στα χέρια της επαναστατικής Ελληνικής Κυβέρνησης, χρησιμοποιήθηκαν, δυστυχώς, για την χρηματοδότηση των εμφυλίων συγκρούσεων. Πολλά από αυτά δόθηκαν για να εξαγορασθούν πολιτικοί αντίπαλοι της κυβέρνησης, ενώ άλλα για να πληρωθούν και να εξοπλισθούν τα κυβερνητικά στρατεύματα και έτσι να επιδράμουν στην Πελοπόννησο.
-Στο χείλος της αβύσσου με τη δολοφονία του Καποδίστρια και την επακόλουθη αναρχία;
Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια, τον Σεπτέμβριο του 1831, έσπρωξε την επαναστατημένη Ελλάδα στο χείλος του γκρεμού. Οι οπαδοί του Κυβερνήτη ήταν εξοργισμένοι και ζητούσαν να χυθεί αίμα. Ήταν τότε που η πιο σημαντική προσωπικότητα, κατά τη γνώμη μου, ο Γέρος του Μοριά, με τις πράξεις του διασφάλισε την εθνική ενότητα, αφού απέτρεψε τα χειρότερα εμποδίζοντας το ξέσπασμα μιας ακόμη γενικευμένης εμφύλιας σύρραξης.
-Αιώνιο της φυλής ζήτημα ο εθισμός στη δίψα για έλεγχο της κεντρικής διοίκησης;
Διακόσια χρόνια μετά την Παλιγγενεσία διαπιστώνω με θλίψη ότι πολιτικές και κοινωνικές ομάδες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το κράτος και την εξουσία ως λάφυρο και επιχειρούν να τα κατακτήσουν προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα του πελατειακού δικτύου τους. Αυτή η συμπεριφορά, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί με επιχειρήματα ψυχολογικά περί των ελαττωμάτων της ελληνικής φυλής ούτε με αναγωγή στα δεδομένα της Τουρκοκρατίας. Πρόκειται για άλλοθι που χρησιμοποιούνται προκειμένου να αποπροσανατολισθεί η συζήτηση και να μεταφερθούν οι ευθύνες κάπου αλλού. Όμως οι ευθύνες είναι εδώ και είναι εξολοκλήρου δικές μας. Η ελλειμματική παιδεία έχει ως αποτέλεσμα, έως σήμερα, να μην έχει εμπεδωθεί η συνείδηση του πολίτη σε κάθε Έλληνα. Έτσι η ανάγκη κατάκτησης της κοινωνίας των πολιτών, με κυριαρχία των θεσμών και σεβασμό στην αξιοκρατία παραμένει, εν πολλοίς, ακόμη ζητούμενο για τη νεοελληνική κοινωνία. Και γι’ αυτό δεν χωρούν δικαιολογίες.
Ο Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης υπηρετεί ως Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ. Την ακαδημαϊκή χρονιά 2012-2013 υπηρέτησε ως Επισκέπτης Καθηγητής στο Πανεπιστήμιου της Κύπρου. Tην ακαδημαϊκή χρονιά 2019-2020 έλαβε υποτροφία από το Ίδρυμα Fulbright και υπήρξε Επισκέπτης Ερευνητής στο George Washington University. Την ίδια χρονιά υπήρξε Ακαδημαϊκός Επισκέπτης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Έχει εργασθεί ως Εμπειρογνώμονας για τα Δυτικά Βαλκάνια στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι προϊστάμενος του Ερευνητικού Κέντρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών και μέλος πολλών ελληνικών και ευρωπαϊκών επιστημονικών δικτύων και οργανώσεων, όπως το ευρωπαϊκό θεματικό δίκτυο ιστορίας Clioh/Cliohnet. Ήταν ιστορικός σύμβουλος (μαζί με τον καθηγητή Θάνο Βερέμη) της τηλεοπτικής σειράς του ΣΚΑΪ «1821», του ιστορικού ντοκιμαντέρ «Twice a Stranger» που προβλήθηκε από την τηλεόραση της ΝΕΤ και του ιστορικού ντοκιμαντέρ «Η δεκαετής εξόρμηση της Ελλάδας 1912-1923» το οποίο προβλήθηκε από το Cosmote History. Έχει, επίσης, επιμεληθεί τα ιστορικά αφιερώματα του ραδιοφώνου του ΣΚΑΪ 100,3 με θέμα τους Βαλκανικούς Πολέμους, τη Μικρασιατική Εκστρατεία, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο Πόλεμο.
Ζωγραφική Θεόφιλου Χατζημιχάλη, "Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης καταδιώκων τον Ρεσίτ πασά ή Κιούταχη εν ξιφήρεις το 1826"
more...
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΓΙΩΡΓΟ ΚΙΟΥΣΗ
«Διακόσια χρόνια μετά την Παλιγγενεσία των Ελλήνων διαπιστώνω με θλίψη ότι πολιτικές και κοινωνικές ομάδες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το κράτος και την εξουσία ως λάφυρο και επιχειρούν να τα κατακτήσουν προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα του πελατειακού δικτύου τους. Αυτή η συμπεριφορά, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί με επιχειρήματα ψυχολογικά περί των ελαττωμάτων της ελληνικής φυλής ούτε με αναγωγή στα δεδομένα της Τουρκοκρατίας. Πρόκειται για άλλοθι που χρησιμοποιούνται προκειμένου να αποπροσανατολισθεί η συζήτηση και να μεταφερθούν οι ευθύνες κάπου αλλού».
Μιλάμε με τον Ιάκωβο Δ. Μιχαηλίδη, με αφορμή το βιβλίο του «Εσωτερικές έριδες και διενέξεις στα χρόνια του Αγώνα» εκδόσεις Μεταίχμιο. Σε αυτό ο καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ, εστιάζει στις εμφύλιες αντιπαραθέσεις στη διάρκεια της Παλιγγενεσίας των Ελλήνων σε μια προσπάθεια να ανιχνεύσει τα αίτια και να αποτιμήσει τη σημασία και τις επιπτώσεις τους.
-Κύριε καθηγητά στο νέο σας βιβλίο για τις εσωτερικές έριδες αναφέρετε πως η μετάβαση γεγονότων προξένησε ριζικές ανατροπές και επανακαθορισμό του ελληνικού κόσμου. Ποιοί κόσμοι συγκρούστηκαν;
Στη διάρκεια των Εμφυλίων συγκρούσεων της Ελληνικής Επανάστασης εξωτερικεύθηκαν και συγκρούσθηκαν μεταξύ τους παραδοσιακές και αναδυόμενες δυνάμεις του υπόδουλου Ελληνισμού. Από τη μια ο κόσμος της Τουρκοκρατίας με τους εκπροσώπους του, τους Φαναριώτες, τους Κοτζαμπάσηδες, τους Κληρικούς και από την άλλη οι νέες πολιτικές δυνάμεις που αναδείχθηκαν μέσα από τις φλόγες του Αγώνα, οι καπεταναίοι, τα στελέχη της Φιλικής Εταιρείας και οι «φραγκοφορεμένοι καλαμαράδες» που πήγαν στην ελληνική χερσόνησο προκειμένου να διεκδικήσουν μερίδιο στην αναδυόμενη εξουσία. Η Επανάσταση αποτελεί την περίοδο της μετάβασης από μια προνεοτερική σε μια νεοτερική κοινωνία και στη διάρκειά της ήταν λογικό να συγκρουσθούν οι αντιτιθέμενες πολιτικέ και κοινωνικές ομάδες, πολλές από τις οποίες δυσκολεύονταν να προσαρμοσθούν στα νέα δεδομένα.
- Η Επανάσταση πριν παρέλθει εξάμηνο είχε γεμίσει με στίφη Αληπασάδων;
Η έκφραση αυτή θέλει να δείξει πως από τους πρώτους κιόλας μήνες της Εθνεγερσίας εμφανίσθηκαν επίδοξοι μνηστήρες, διεκδικητές της εξουσίας ανάμεσα στους επαναστατημένους Έλληνες. Τα κίνητρα όλων αυτών δεν ήταν πάντοτε ευγενή και υψηλά, καθώς ανάμεσά τους υπήρχαν κάποιοι οι οποίοι επιθυμούσαν να ασκήσουν την εξουσία με αυταρχικό τρόπο.
-Οι έριδες ξεκινούν το 1821 με την υποδοχή του Υψηλάντη στα Βέρβαινα;
Η άφιξη του Δημήτριου Υψηλάντη στην επαναστατημένη Ελλάδα τον Ιούνιο του 1821 ως εκπροσώπου του αδελφού του Αλέξανδρου, επικεφαλής της Φιλικής Εταιρείας, λειτούργησε καταλυτικά για την εκδήλωση των αντιθέσεων που προϋπήρχαν στους κόλπους των Ελλήνων επαναστατών. Ο Δημήτριος Υψηλάντης έγινε δεκτός από τους καπεταναίους, που είχαν ως αρχηγό τους τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Αντίθετα, οι πρόκριτοι τον αντιμετώπισαν με καχυποψία, η οποία μεγάλωσε σταδιακά, μετά την αποτυχία του κινήματος στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, η οποία διέλυσε τον μύθο της ύπαρξης μιας μεγάλης δύναμης που θα βοηθούσε τους Έλληνες. Η διάψευση αυτή αποδυνάμωσε την επιρροή του Αλέξανδρου Υψηλάντη και οδήγησε εν τέλει και στην περιθωριοποίηση του αδελφού του Δημήτριου.
-Η απουσία κεντρικής διοίκησης λειτούργησε διαλυτικά στο εσωτερικό των Ελλήνων;
Η απουσία κεντρικής διοίκησης υπήρξε ταυτόχρονα το αίτιο αλλά και το αποτέλεσμα των εμφυλίων συρράξεων ανάμεσα στου Έλληνες. Ο κατακερματισμένος γεωγραφικά και κοινωνικά ελληνικός χώρος δεν είχε επιτρέψει την πολιτική ενοποίηση του υπόδουλου Ελληνισμού ευνοώντας τη ρηγμάτωση στο εσωτερικό τους. Αυτές οι διαιρέσεις εκφράσθηκαν στη διάρκεια της Επανάστασης προκαλώντας σημαντικά προβλήματα στη διαχείριση του Ελληνικού Ζητήματος και προκαλώντας νέα ρήγματα ανάμεσα στους επαναστάτες.
-Έπαιξε ρόλο η αδυναμία του Δημήτριου Υψηλάντη να επιβάλει ηγεμονική παρουσία; Δεν εξελίχθηκε σε «Τζόρτζ Ουάσιγκτον της Ελλάδας»;
Ο Δημήτριος Υψηλάντης είναι μία από τις πιο ευγενικές προσωπικότητες της Ελληνικής Επανάστασης, Γεννημένος σε μια αρχοντική φαναριώτικη οικογένεια, έλαβε εξαιρετική παιδεία και ανατροφή. Οι πολιτικές δολοπλοκίες και οι παλινδρομήσεις του ήταν άγνωστες και τον απωθούσαν. Ήταν ένας αγνός ιδεολόγος που μπήκε στην Επανάσταση προκειμένου να δει την πατρίδα του ελεύθερη. Δεν έδειξε εξαρχής καμία διάθεση να ενταχθεί σε στρατόπεδα και να εμπλακεί σε ίντριγκες και δολοπλοκίες. Αν ήθελε θα μπορούσε να το είχε κάνει, τουλάχιστον στην αρχή της Επανάστασης, όταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και οι άλλοι οπλαρχηγοί του πρόσφεραν απλόχερα τη στήριξή τους, Δεν το έκανε, όμως, συνειδητά. Αντίθετα προτίμησε να παραμείνει έως το τέλος της ζωής του ένας απλός αγωνιστής για το καλό του Έθνους.
-Δικαίως αποκαλούσε τους προεστούς Τουρκολάτρες;
Ο Δημήτριος Υψηλάντης δεν είχε γνώση της ελληνικής πραγματικότητας, αφού είχε γεννηθεί στην Τσαρική Ρωσία. Έτσι, μοιραία όταν έφθασε στην επαναστατημένη Ελλάδα τον ξένισαν συμπεριφορές και καταστάσεις τις οποίες δεν γνώριζε. Ενοχλήθηκε από τη συμπεριφορά των προκρίτων οι οποίοι τον υπονόμευαν. Η έκφρασή του αυτή είναι εκδηλωτική της δυσαρέσκειάς του για τη συμπεριφορά των κοτζαμπάσηδων. Δεν είναι, όμως, απολύτως ακριβής, αφού πολλοί προεστοί προσέφεραν εξίσου στον αγώνα για την ελευθερία της πατρίδας.
-Μετά την άλωση της Τριπολιτσάς διαιρέθηκαν ακόμη περισσότερο πολιτικοί και στρατιωτικοί;
Όσο περνούσαν οι μήνες, τόσο μεγάλωνε το ρήγμα ανάμεσα σε πολιτικούς και στρατιωτικούς στον επαναστατημένο Ελληνισμό. Μάλιστα μετά την πτώση της Τριπολιτσάς κορυφώθηκαν οι μεταξύ τους διενέξεις, ενόψει και της σύγκλησης της Πρώτης Εθνοσυνέλευσης στην Επίδαυρο, τον Δεκέμβριο 1821-Ιανουάριο 1822.
-Στις κομματικές ραδιουργίες εμπλεκόταν και ο Παλαιών Πατρών Γερμανός;
Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός υπήρξε μία από τις πιο νηφάλιες μορφές της Επανάστασης. Όταν ξέσπασε ο πρώτος Εμφύλιος Πόλεμος, βρισκόταν στο δρόμο της επιστροφής από την ιταλική χερσόνησο όπου είχε μεταβεί για να εξασφαλίσει υλική και βοήθεια για τους αγωνιζόμενους Έλληνες. Άμα τη επιστροφή του προσπάθησε να συμβιβάσει τις αντιμαχόμενες πλευρές. Συνέπεσε δε η επάνοδός του με την έκρηξη του δεύτερου Εμφυλίου Πολέμου στη διάρκεια του οποίου διώχθηκε και ο ίδιος από τις κυβερνητικές δυνάμεις Στερεοελλαδιτών και Υδραίων με αποτέλεσμα να κλονιστεί η υγεία του.
-Το 1823 η ύπαρξη δυο κυβερνήσεων σε Ναύπλιο και Κρανίδι γενίκευσε τη σύγχυση;
Η συγκρότηση δύο κυβερνήσεων εντός του 1823 υπήρξε η κορύφωση του πρώτου Εμφυλίου Πολέμου, ανάμεσα σε καπεταναίους και πολιτικούς. Ο πόλεμος εκείνος ονομάσθηκε «ο πόλεμος του Κολοκοτρώνη», αφού ο Μοραΐτης οπλαρχηγός υπήρξε το κεντρικό πρόσωπο της διαμάχης. Η πρώτη εκείνη διένεξη έληξε τελικά με την ήττα του Κολοκοτρώνη και της ομάδας του. Καθοριστικό ρόλο σε αυτό έπαιξαν τα χρήματα του πρώτου αγγλικού δανείου τα οποία έφθασαν στην επαναστατημένη Ελλάδα τους πρώτους μήνες του 1824.
-Η ενοχοποίηση του Καραϊσκάκη από τον Μαυροκορδάτο δημιούργησε άλλα δεδομένα στην Επανάσταση;
Η σύγκρουση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου με τον «γιό της καλογριάς», τον Γεώργιο Καραϊσκάκη εντάσσεται στην προσπάθεια των πολιτικών να περιθωριοποιήσουν και να ελέγξουν τους στρατιωτικούς στη διάρκεια της Επανάστασης. Ο ευκολότερος τρόπος περιθωριοποίησης των οπλαρχηγών ήταν η κατηγορία σε βάρος τους για καπάκια, δοσοληψίες δηλαδή με τους Τούρκους, κάτι αρκετά συχνό στη γκρίζα ζώνη της εποχής. Ο Καραϊσκάκης όμως δεν ήταν ο οποιοσδήποτε οπλαρχηγός για να εξουδετερωθεί τόσο εύκολα. Έτσι εκείνη η προσπάθεια, παρά την ταλαιπωρία στην οποία τον υπέβαλλε, κατέρρευσε τελικά οδηγώντας στην αποκατάστασή του.
-Η φυλάκιση του Κολοκοτρώνη στην Ύδρα γιγάντωσε τον διχασμό;
Η φυλάκιση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και αρκετών άλλων Πελοποννησίων προκρίτων και καπεταναίων στην Ύδρα υπήρξε η κορύφωση του δεύτερου Εμφυλίου Πολέμου. Σήμαινε την επικράτηση των κυβερνητικών, Στερεοελλαδιτών και Υδραίων. Ωστόσο, αποδείχθηκε πύρρειος νίκη τους, αφού την ίδια στιγμή ο Ιμπραήμ πασάς επικεφαλής του τουρκοαιγυπτιακού στόλου, αφού έκαψε την Κάσο και τα Ψαρά, αποβιβάστηκε στο Μοριά έχοντας την εντολή αν μην αφήσει τίποτε όρθιο. Σύντομα αποδείχθηκε πόσο λανθασμένη ήταν η εξορία και η φυλάκιση των Μοραϊτών στην Ύδρα, γεγονός που υποχρέωσε την κυβέρνηση, τον Μάιο του 1825, να παραχωρήσει αμνηστία και να τους απελευθερώσει.
-Μετά τον Κωλέττη ο Παπαφλέσσας ήταν ο βιαιότερες διώκτης των Πελοποννήσιων αρχηγών;
Ο Γρηγόριος Δικαίος με την ιδιότητα του Μινίστρου επί των Εσωτερικών, υπήρξε ένας από τους ελάχιστους Μοραΐτες που πήρε το μέρος των Ρουμελιωτών και των Υδραίων στη διάρκεια του δεύτερου Εμφυλίου Πολέμου. Ακόμη και σήμερα εντυπωσιάζει το σκληρό λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί σε βάρος των συντοπιτών του. Σίγουρα εκείνη η στάση του υπήρξε η πιο δυσφημιστική για την εικόνα του. Προφανώς το αντιλήφθηκε και ο ίδιος και ουσιαστικά εξιλεώθηκε για τις πράξεις του με την ηρωική όσο και τραγική αντίστασή του στο Μανιάκι εναντίον του Ιμπραήμ.
-Το αγγλικόν χρυσίον επιδαψίλευσε τίτλους, αξιώματα και εξαγορά συνειδήσεων στον Αγώνα;
Τα χρήματα του πρώτου αγγλικού δανείου, όσα από αυτά έφθασαν τελικά στα χέρια της επαναστατικής Ελληνικής Κυβέρνησης, χρησιμοποιήθηκαν, δυστυχώς, για την χρηματοδότηση των εμφυλίων συγκρούσεων. Πολλά από αυτά δόθηκαν για να εξαγορασθούν πολιτικοί αντίπαλοι της κυβέρνησης, ενώ άλλα για να πληρωθούν και να εξοπλισθούν τα κυβερνητικά στρατεύματα και έτσι να επιδράμουν στην Πελοπόννησο.
-Στο χείλος της αβύσσου με τη δολοφονία του Καποδίστρια και την επακόλουθη αναρχία;
Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια, τον Σεπτέμβριο του 1831, έσπρωξε την επαναστατημένη Ελλάδα στο χείλος του γκρεμού. Οι οπαδοί του Κυβερνήτη ήταν εξοργισμένοι και ζητούσαν να χυθεί αίμα. Ήταν τότε που η πιο σημαντική προσωπικότητα, κατά τη γνώμη μου, ο Γέρος του Μοριά, με τις πράξεις του διασφάλισε την εθνική ενότητα, αφού απέτρεψε τα χειρότερα εμποδίζοντας το ξέσπασμα μιας ακόμη γενικευμένης εμφύλιας σύρραξης.
-Αιώνιο της φυλής ζήτημα ο εθισμός στη δίψα για έλεγχο της κεντρικής διοίκησης;
Διακόσια χρόνια μετά την Παλιγγενεσία διαπιστώνω με θλίψη ότι πολιτικές και κοινωνικές ομάδες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το κράτος και την εξουσία ως λάφυρο και επιχειρούν να τα κατακτήσουν προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα του πελατειακού δικτύου τους. Αυτή η συμπεριφορά, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί με επιχειρήματα ψυχολογικά περί των ελαττωμάτων της ελληνικής φυλής ούτε με αναγωγή στα δεδομένα της Τουρκοκρατίας. Πρόκειται για άλλοθι που χρησιμοποιούνται προκειμένου να αποπροσανατολισθεί η συζήτηση και να μεταφερθούν οι ευθύνες κάπου αλλού. Όμως οι ευθύνες είναι εδώ και είναι εξολοκλήρου δικές μας. Η ελλειμματική παιδεία έχει ως αποτέλεσμα, έως σήμερα, να μην έχει εμπεδωθεί η συνείδηση του πολίτη σε κάθε Έλληνα. Έτσι η ανάγκη κατάκτησης της κοινωνίας των πολιτών, με κυριαρχία των θεσμών και σεβασμό στην αξιοκρατία παραμένει, εν πολλοίς, ακόμη ζητούμενο για τη νεοελληνική κοινωνία. Και γι’ αυτό δεν χωρούν δικαιολογίες.
Ο Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης υπηρετεί ως Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ. Την ακαδημαϊκή χρονιά 2012-2013 υπηρέτησε ως Επισκέπτης Καθηγητής στο Πανεπιστήμιου της Κύπρου. Tην ακαδημαϊκή χρονιά 2019-2020 έλαβε υποτροφία από το Ίδρυμα Fulbright και υπήρξε Επισκέπτης Ερευνητής στο George Washington University. Την ίδια χρονιά υπήρξε Ακαδημαϊκός Επισκέπτης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Έχει εργασθεί ως Εμπειρογνώμονας για τα Δυτικά Βαλκάνια στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι προϊστάμενος του Ερευνητικού Κέντρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών και μέλος πολλών ελληνικών και ευρωπαϊκών επιστημονικών δικτύων και οργανώσεων, όπως το ευρωπαϊκό θεματικό δίκτυο ιστορίας Clioh/Cliohnet. Ήταν ιστορικός σύμβουλος (μαζί με τον καθηγητή Θάνο Βερέμη) της τηλεοπτικής σειράς του ΣΚΑΪ «1821», του ιστορικού ντοκιμαντέρ «Twice a Stranger» που προβλήθηκε από την τηλεόραση της ΝΕΤ και του ιστορικού ντοκιμαντέρ «Η δεκαετής εξόρμηση της Ελλάδας 1912-1923» το οποίο προβλήθηκε από το Cosmote History. Έχει, επίσης, επιμεληθεί τα ιστορικά αφιερώματα του ραδιοφώνου του ΣΚΑΪ 100,3 με θέμα τους Βαλκανικούς Πολέμους, τη Μικρασιατική Εκστρατεία, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο Πόλεμο.
Ζωγραφική Θεόφιλου Χατζημιχάλη, "Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης καταδιώκων τον Ρεσίτ πασά ή Κιούταχη εν ξιφήρεις το 1826"
more...